RSS registration controversy: રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘ (RSS) જે રીતે પોતાની શાખાઓ અને આનુષંગિક સંગઠનોનું સંચાલન કરે છે, તે હંમેશા જિજ્ઞાસા અને ચર્ચાનો વિષય રહ્યો છે. છેલ્લા એક મહિનામાં આ ચર્ચા વધુ તેજ બની છે કે, જ્યારે આરએસએસ વિદેશોમાં પોતાના સંગઠનોને કાયદેસર રીતે રજિસ્ટર્ડ કરાવે છે, તો ભારતમાં તે કેમ રજિસ્ટર્ડ નથી? ડિસેમ્બર ૨૦૨૫માં યુનિવર્સિટી ઓફ વેસ્ટર્ન ઓસ્ટ્રેલિયાના પ્રોફેસર ફેલિક્સ પાલના અભ્યાસ મુજબ, ભારત અને દુનિયાભરમાં આરએસએસ સાથે જોડાયેલા અઢી હજારથી વધુ સંગઠનો કાર્યરત છે. જેમાં ૨૨૯૬ સંગઠનો ભારતમાં છે, જ્યારે બાકીના ૩૮ દેશોમાં ફેલાયેલા છે. આ આંકડો સૂચવે છે કે સંઘનું નેટવર્ક કેટલું વિશાળ છે. આટલી મોટી સંખ્યામાં સંગઠનો હોવા છતાં, આરએસએસ પોતે કોઈ પણ કાયદેસરના માળખામાં રજિસ્ટર્ડ નથી, જે અનેક સવાલોને જન્મ આપે છે.
સ્વાયત્તતાનો દાવો અને આંતરિક વિરોધાભાસ
આરએસએસના વડા મોહન ભાગવતે અનેકવાર એવું નિવેદન આપ્યું છે કે સંઘ આ આનુષંગિક સંગઠનોને નિયંત્રિત કરતું નથી. તેમના મતે, આ તમામ સંસ્થાઓ સ્વતંત્ર, સ્વાયત્ત અને પોતાના પર નિર્ભર છે. જોકે, આરએસએસના જ સમર્થક લેખકો અને વિચારકોના પુસ્તકો આ દાવાઓથી વિપરીત વાત કરે છે. રાકેશ સિંહા પોતાના પુસ્તક ‘અંડરસ્ટેન્ડિંગ આરએસએસ’માં આ સંસ્થાઓને આરએસએસનું એફિલિએટ, ઓર્ગન કે ફ્રન્ટ ઓર્ગેનાઈઝેશન ગણાવે છે. રતન શારદાએ પણ તેમની પુસ્તકમાં સ્વીકાર્યું છે કે આ સંસ્થાઓનું સંચાલન આરએસએસ દ્વારા થાય છે. અહીં સવાલ એ ઉઠે છે કે જો આ સંસ્થાઓ ખરેખર સ્વતંત્ર હોય, તો પછી તેમને આરએસએસના ‘એફિલિએટ’ કે ‘વિસ્તરણ’ તરીકે કેમ ઓળખવામાં આવે છે? શું આ માત્ર આર્થિક લેવડ-દેવડ અને જવાબદારીથી બચવા માટેનો વ્યૂહાત્મક અભિગમ છે?
વડાપ્રધાનનું નિવેદન અને એનજીઓનો દરજ્જો
૧૫ ઓગસ્ટ ૨૦૨૫ના રોજ લાલ કિલ્લા પરથી વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ સંઘને ‘દુનિયાનું સૌથી મોટું એનજીઓ’ ગણાવ્યું હતું. આ નિવેદને એક નવી ચર્ચા છેડી દીધી છે. જો સંઘ એનજીઓ છે, તો શું તે એનજીઓ તરીકે રજિસ્ટર્ડ છે? હકીકત એ છે કે આરએસએસ કોઈ ધાર્મિક ટ્રસ્ટ કે એનજીઓ તરીકે ક્યાંય રજિસ્ટર્ડ નથી. ગિનિસ બુક ઓફ વર્લ્ડ રેકોર્ડમાં નામ નોંધાવવાની આધુનિક હોડ વચ્ચે, શું આરએસએસને એવું સર્ટિફિકેટ નહીં જોઈતું હોય કે તે દુનિયાનું સૌથી મોટું એનજીઓ છે? વિના રજિસ્ટ્રેશનના કોઈ સંસ્થા આટલા મોટા સ્તરે કેવી રીતે કામ કરી શકે અને તે કાયદેસર રીતે કેટલી માન્ય છે, તે એક મોટો પ્રશ્ન છે. પારદર્શિતાના યુગમાં આ પ્રકારની વ્યવસ્થા તપાસની માંગ કરે છે.
વિદેશોમાં પાલન અને ભારતમાં છૂટછાટ
પત્રકાર કુણાલ પુરોહિતે ‘ધ વાયર’માં એક મહત્વની રિપોર્ટ રજૂ કરી છે, જેમાં તેમણે બતાવ્યું છે કે ભારતની બહાર આરએસએસ સાથે જોડાયેલા ૮૦ ટકા સંગઠનોએ તે દેશોમાં રજિસ્ટ્રેશન કરાવ્યું છે. અમેરિકામાં હિંદુ સ્વયંસેવક સંઘ, વિશ્વ હિંદુ પરિષદ ઓફ અમેરિકા અને સેવા ઇન્ટરનેશનલ જેવી સંસ્થાઓ નિયમ અનુસાર રજિસ્ટર્ડ છે. પ્રશ્ન એ થાય છે કે જે આરએસએસ વિદેશમાં કાયદાનું આટલું ચુસ્ત પાલન કરે છે, તે જ સંઘ ભારતમાં કેમ કાયદાકીય માળખાથી દૂર રહેવા માંગે છે? કર્ણાટકના ગૃહમંત્રી પ્રિયાંક ખરગેએ મોહન ભાગવતને પત્ર લખીને આ અંગે સ્પષ્ટતા માંગી છે. તેમણે યોગ્ય રીતે જ કહ્યું છે કે, જ્યારે સામાન્ય નાગરિકો, એનજીઓ અને ટ્રસ્ટોએ કાયદાનું પાલન કરવું પડે છે, તો આરએસએસને આવી વિશેષ છૂટ કેમ?
પારદર્શિતા અને નાણાકીય જવાબદારીના સવાલ
માત્ર રજિસ્ટ્રેશન જ નહીં, પણ આરએસએસના ફંડિંગનું માળખું પણ રહસ્યમય છે. ‘ગુરુ દક્ષિણા’ એ સંઘની પરંપરા છે, પરંતુ આજના સમયમાં પારદર્શિતા અનિવાર્ય છે. આરએસએસનો દાવો છે કે તેઓ ‘મ્યુચ્યુઆલિટી’ના સિદ્ધાંત હેઠળ કામ કરે છે, માટે તેમને ટેક્સમાંથી મુક્તિ મળે છે. પરંતુ નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે મ્યુચ્યુઆલિટીનો લાભ લેવા માટે સભ્યોની યાદી જાહેર કરવી પડે છે, જે આરએસએસ કરતું નથી. ભૂતકાળમાં ‘પાંચજન્ય’ અને ‘ઓર્ગેનાઈઝર’ જેવા પત્રિકાઓના મામલે પણ આરએસએસ અને તેની સાથેના સંબંધો વિશે ઘણી વિસંગતતાઓ જોવા મળી છે. ક્યારેક તેને મુખપત્ર કહેવાય છે, તો ક્યારેક સંબંધ ન હોવાનો દાવો થાય છે. આ બધી અસ્પષ્ટતા ત્યારે દૂર થાય જો આરએસએસ કાનૂની માળખામાં રજિસ્ટર્ડ હોય.
સુરક્ષા અને તપાસની જરૂરિયાત
વિવિધ રિપોર્ટ્સમાં એવું પણ સામે આવ્યું છે કે વિદેશી ફંડિંગનો ઉપયોગ ભારતમાં આદિવાસી વિસ્તારોમાં પ્રચાર માટે અને અન્ય વિવાદાસ્પદ ગતિવિધિઓ માટે થતો હોવાના આરોપો છે. અમેરિકામાં મળતા ફેડરલ કોવિડ રિલીફ ફંડના ઉપયોગ અંગેના અહેવાલો પણ આરએસએસ સાથે જોડાયેલા સંગઠનો માટે ચિંતાનો વિષય છે. જ્યારે પૈસાનું રોકાણ અને તેનો ઉપયોગ પારદર્શક નથી હોતો, ત્યારે આવી આશંકાઓ સ્વાભાવિક છે. મોહન ભાગવતનું કહેવું છે કે સંઘ ઓપન ગ્રાઉન્ડ પર કામ કરે છે, પરંતુ જ્યારે કાયદાની વાત આવે છે ત્યારે તે પારદર્શિતાના બદલે તર્ક અને જૂના ન્યાયિક સંદર્ભોનો સહારો લે છે. ભારત જેવા લોકશાહી દેશમાં દરેક સંગઠન બંધારણના દાયરામાં હોવું જોઈએ.
મોહન ભાગવતે તાજેતરમાં કહ્યું હતું કે હિંદુ ધર્મ પણ રજિસ્ટર્ડ નથી. આ દલીલ કાનૂની રીતે સાચી હોઈ શકે છે, પરંતુ એક ‘સંગઠન’ અને ‘ધર્મ’ વચ્ચે મોટો તફાવત છે. ધર્મ એક જીવનશૈલી છે, જ્યારે સંઘ એક વહીવટી માળખું ધરાવતું સંગઠન છે જે લાખો લોકો અને અબજોના ફંડિંગ સાથે જોડાયેલું છે. સંગઠન તરીકે આરએસએસને રજિસ્ટ્રેશન કરાવવું એ માત્ર કાયદાકીય જરૂરિયાત નથી, પરંતુ દેશની જનતા પ્રત્યેની નૈતિક જવાબદારી પણ છે. જો આરએસએસ પોતાના ૧૦૦મા વર્ષમાં પ્રવેશ કરી રહ્યું છે, તો તેણે પારદર્શિતાનું ઉત્તમ ઉદાહરણ પૂરું પાડવું જોઈએ. અયોધ્યાના ટ્રસ્ટ જે રીતે કોર્ટના આદેશથી અસ્તિત્વમાં આવ્યા, તેમ સંઘે પણ એક સકારાત્મક વલણ અપનાવીને રજિસ્ટ્રેશન અને ઓડિટ જેવી પ્રક્રિયાઓમાંથી પસાર થવું જોઈએ, જેથી તમામ શંકાઓનું નિરાકરણ આવી શકે.
આ પણ વાંચો:
Indian Navy Warship Gap: શું ભારત દરિયાઈ સુરક્ષામાં પાછળ પડી રહ્યું છે? – thegujaratreport.com
