Dehradun Tree Protest: ઉત્તરાખંડના દહેરાદૂન જિલ્લામાં ભનિયાવાલા-જોલી ગ્રાન્ટ-ઋષિકેશ ફોર/સિક્સ લેન રોડ પરિયોજના માટે હજારો વૃક્ષો કાપવાના પ્રસ્તાવ સામે સ્થાનિક લોકો અને પર્યાવરણ કાર્યકર્તાઓ રસ્તા પર ઉતરી આવ્યા છે. આ આંદોલનની તીવ્રતા એટલી વધી ગઈ હતી કે ઉત્તરાખંડ સરકારે આખરે આ વૃક્ષો કાપવા પર હાલ પૂરતી રોક લગાવી દીધી છે. મુખ્યમંત્રી પુષ્કર સિંહ ધામીએ સ્થાનિકોની લાગણીઓને ધ્યાનમાં રાખીને તમામ સંબંધિત પક્ષો સાથે ફરીથી વાતચીત કરવાનો નિર્ણય કર્યો છે. સરકારે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે જ્યાં સુધી સર્વસંમતિ નહીં સધાય, ત્યાં સુધી એક પણ વૃક્ષ કાપવામાં આવશે નહીં. આ નિર્ણયને લોકો પર્યાવરણની જીત તરીકે જોઈ રહ્યા છે, પરંતુ આંદોલનકારીઓનું માનવું છે કે માત્ર કામચલાઉ રોક પૂરતી નથી, તેમને આ પરિયોજનાની કાયમી રદબાતલ જોઈએ છે.
પર્યાવરણીય વિરાસત અને વિકાસનું સંતુલન
મુખ્યમંત્રી પુષ્કર સિંહ ધામીના જણાવ્યા અનુસાર, સરકાર રાજ્યના વિકાસ અને પ્રકૃતિની જાળવણી બંને માટે પ્રતિબદ્ધ છે. તેમણે અધિકારીઓને નિર્દેશ આપ્યો છે કે તેઓ જનપ્રતિનિધિઓ, પર્યાવરણ વિશેષજ્ઞો અને સ્થાનિક નાગરિકો સાથે નવા સિરે મંત્રણા કરે. હાઈકોર્ટના નિર્દેશોનું પૂર્ણ સન્માન કરીને આગળ વધવાની વાત કરતા સરકારે હવે સંવાદનો માર્ગ અપનાવ્યો છે. બીજી તરફ, સોશિયલ ડેવલપમેન્ટ ફોર કમ્યુનિટીઝ (SDC) ના સંસ્થાપક અનુપ નૌટિયાલ જેવા કાર્યકર્તાઓ આ આંદોલનને ઐતિહાસિક ગણાવે છે. તેમના મતે, આ કોઈ રાજકીય પક્ષનું આંદોલન નથી, પરંતુ ઉત્તરાખંડની પ્રકૃતિને ચાહનારા સામાન્ય લોકોનો પ્રશ્ન છે. ૨૫ વર્ષના રાજ્યના ઈતિહાસમાં કદાચ આ પહેલીવાર બન્યું છે કે કોઈ પર્યાવરણીય મુદ્દા પર લોકો આટલા લાંબા સમય સુધી અને નિરંતરતાથી લડી રહ્યા છે.
પરિયોજનાનું ગણિત
નેશનલ હાઈવે-7 પર બનનારી આ ૨૦ કિલોમીટર લાંબી ફોર/સિક્સ લેન પરિયોજના ૭૪૩ કરોડ રૂપિયાના ખર્ચે હાઈબ્રિડ એન્યુટી મોડેલ હેઠળ નિર્માણ પામવાની છે. જો આ પરિયોજના અમલમાં આવે તો લગભગ ૪,૩૬૯ વૃક્ષોને નુકસાન થવાની સંભાવના છે. જેમાં ૩,૬૦૫ વૃક્ષોને તો કાપી જ નાખવાના છે અને બાકીના ૭૫૪ વૃક્ષોનું સ્થળાંતર (ટ્રાન્સપ્લાન્ટ) કરવાનું આયોજન છે. શરૂઆતના અહેવાલોમાં આ સંખ્યા ઓછી બતાવવામાં આવી હતી, પરંતુ વિસ્તૃત દસ્તાવેજોમાં ચોંકાવનારા આંકડા સામે આવ્યા છે. નેશનલ હાઈવે ઓથોરિટી ઓફ ઈન્ડિયા (NHAI) નો તર્ક એવો છે કે ચારધામ યાત્રા, પ્રવાસન અને જોલી ગ્રાન્ટ એરપોર્ટ પર વધતી અવરજવરને કારણે રોડ પહોળો કરવો અનિવાર્ય છે. વર્તમાન સાંકડા રોડ પર વારંવાર થતા અકસ્માતો અને ટ્રાફિક જામને ટાળવા માટે આ પરિયોજના જરૂરી હોવાનું ઓથોરિટી માને છે.
ન્યાયિક પ્રક્રિયા અને અદાલતનું વલણ
આ વિવાદ કાયદાકીય વળાંક પર પણ છે. પર્યાવરણ કાર્યકર્તા રીનૂ પોલે આ અંગે જનહિત અરજી દાખલ કરીને હાથી કોરિડોર અને પર્યાવરણ પર થતી અસરો અંગે પ્રશ્નો ઉઠાવ્યા હતા. જાન્યુઆરીમાં હાઈકોર્ટે સર્વોચ્ચ અદાલતની પેન્ડિંગ સુનાવણીનો સંદર્ભ આપીને રાહ જોવાની સલાહ આપી હતી. ત્યારબાદ NHAI દ્વારા દાખલ સ્પષ્ટીકરણ બાદ એવી સ્થિતિ નિર્માણ થઈ કે વચગાળાનો સ્ટે ઓર્ડર પ્રભાવી ન રહેતા વૃક્ષો કાપવાનું શરૂ કરી દેવાયું હતું. રીનૂ પોલનો સીધો આરોપ છે કે NHAI એ પોતાની સુવિધા મુજબ અદાલતી આદેશોની ખોટી વ્યાખ્યા કરી છે. આ મામલે હવે સુપ્રીમ કોર્ટમાં પણ અવમાનના અરજી દાખલ કરવામાં આવી છે, જે પરિયોજનાની કાયદેસરતા પર પ્રશ્નાર્થ ચિહ્ન મૂકે છે.
માતૃત્વ અને પ્રકૃતિની રક્ષાનો ભાવનાત્મક જંગ
આ આંદોલનમાં માત્ર પર્યાવરણવિદો જ નહીં, પરંતુ સામાન્ય પરિવારો પણ જોડાયા છે. ૧૫ જુલાઈએ ‘હરેલા’ પર્વના દિવસે પ્રદર્શનકારીઓએ જે રીતે વિરોધ નોંધાવ્યો તે અત્યંત ભાવુક હતો. બબીતા જેવી માતાઓ પોતાની અઢી વર્ષની દીકરી સાથે ચેનસો મશીનો સામે ઊભી રહીને વૃક્ષોને વળગી રહી હતી. તેમનો સ્પષ્ટ મત છે કે સો-દોઢસો વર્ષમાં તૈયાર થતા સાલના વૃક્ષને કાપવામાં માત્ર થોડી મિનિટો લાગે છે, પરંતુ તેને ફરીથી ઉગાડવું અશક્ય છે. પોતાની દીકરીને પર્યાવરણનું મહત્વ શીખવતી આ માતાઓનું આંદોલન એ પ્રતીક છે કે આગામી પેઢી માટે આપણે કઈ વિરાસત છોડી રહ્યા છીએ. લોકોની આ ભાવનાત્મકતા અને પ્રકૃતિ સાથેનો તેમનો અતૂટ નાતો હવે સરકાર માટે પણ નજરઅંદાજ કરવો મુશ્કેલ બની ગયો છે.
વૃક્ષ ટ્રાન્સપ્લાન્ટનો નિષ્ફળ ભૂતકાળ
પર્યાવરણ કાર્યકર્તાઓ વૃક્ષોના ટ્રાન્સપ્લાન્ટના સરકારી દાવાઓ પર પણ વિશ્વાસ કરી શકતા નથી. ૨૦૨૨માં સહસ્ત્રધારા રોડ પહોળીકરણ દરમિયાન ૨,૨૦૦ થી વધુ વૃક્ષો કાપવામાં આવ્યા અને ૯૦૦ વૃક્ષોને સ્થળાંતરિત કરવામાં આવ્યા હતા. આજે તે જગ્યા ‘વૃક્ષોનું કબ્રસ્તાન’ બની ગઈ છે, કારણ કે મોટાભાગના સ્થળાંતરિત વૃક્ષો સુકાઈ ગયા છે. આ કડવો અનુભવ સ્થાનિક લોકોના મનમાં ઘર કરી ગયો છે, તેથી તેઓ સરકારના ટ્રાન્સપ્લાન્ટના વાયદાઓને માત્ર એક ઢોંગ માને છે. વિકાસના નામે ગ્રીન કવર ગુમાવવું એ ઉત્તરાખંડ જેવી પર્વતીય અને સંવેદનશીલ ભૂગોળ ધરાવતા રાજ્ય માટે લાંબાગાળાનું નુકસાનકારક સાબિત થઈ શકે છે.
છેલ્લા ૨૫ વર્ષમાં જંગલોનો સતત નાશ
અનુપ નૌટિયાલના RTI ના દાવા મુજબ, છેલ્લા ૨૫ વર્ષમાં ઉત્તરાખંડમાં ૪૬,૦૦૦ હેક્ટરથી વધુ વન વિસ્તાર વિકાસ પરિયોજનાઓ માટે આપી દેવાયો છે. એટલે કે દરરોજ સરેરાશ પાંચ હેક્ટર જંગલ આપણે ગુમાવી રહ્યા છીએ. દહેરાદૂન જિલ્લો, જે રાજ્યના કુલ ક્ષેત્રફળનો ખૂબ નાનો ભાગ છે, ત્યાં જ કુલ હસ્તાંતરિત જંગલના ૪૭ ટકા હિસ્સો વપરાઈ ગયો છે. આ આંકડાઓ દર્શાવે છે કે દહેરાદૂન પર વિકાસનું ભારણ કેટલું ભયાનક છે. હવે જો વધુ વૃક્ષો કાપવામાં આવે તો ભૂસ્ખલન અને જળસ્તર ઘટવાની સમસ્યાઓ વધુ ગંભીર બની શકે છે. આ આંકડાકીય સત્ય પર્યાવરણના રક્ષકોને વધુ મજબૂત બનાવવાની પ્રેરણા આપે છે.
રાજકીય ગરમાવો અને રાહુલ ગાંધીની મુલાકાત
કોંગ્રેસ નેતા રાહુલ ગાંધીએ દહેરાદૂન પ્રવાસ દરમિયાન આંદોલનકારીઓને મળીને તેમને સંસદમાં અવાજ ઉઠાવવાનું આશ્વાસન આપ્યું ત્યારથી આ મુદ્દો રાજકીય રીતે પણ વધુ તેજ બન્યો છે. વિપક્ષનો આરોપ છે કે સરકાર માત્ર રાહુલ ગાંધીની મુલાકાત અને લોકોના દબાણને લીધે જ પીછેહઠ કરી રહી છે. ભાજપ સરકાર આને જનહિતનો નિર્ણય ગણાવી રહી છે. પરંતુ જે કંઈ પણ કારણ હોય, આ ઘટનાએ સાબિત કર્યું છે કે લોકશાહીમાં જો પ્રજા એકજુથ થઈ જાય, તો સત્તાને પણ નમવું પડે છે. હવે જોવાનું એ રહેશે કે સરકાર અને આંદોલનકારીઓ વચ્ચેની વાટાઘાટોમાંથી શું પરિણામ આવે છે અને શું આ વૃક્ષો કાયમી સુરક્ષિત રહેશે કે ફરી વિકાસના નામે તેમની કતલ થશે.
આ પણ વાંચો:
