Ken Betwa Project Tribal Protest: મધ્ય પ્રદેશના છતરપુર જિલ્લામાં કેન-બેટવા લિંક પરિયોજના અને અન્ય સિંચાઈ પ્રોજેક્ટ્સ સામે છેલ્લા બે અઠવાડિયાથી આદિવાસીઓનો અવાજ બુલંદ થયો હતો. આ કોઈ સામાન્ય વિરોધ નહોતો, પરંતુ પોતાના અસ્તિત્વને બચાવવા માટેની લડાઈ હતી. રવિવાર, ૧૯ જુલાઈની વહેલી સવારે જ્યારે આખો દેશ નિદ્રાધીન હતો, ત્યારે આ શાંતિપૂર્ણ આંદોલન સ્થળ પર પોલીસ અને પ્રશાસનનો કાફલો પહોંચ્યો અને આંદોલનને બળજબરીપૂર્વક સમાપ્ત કરાવવાની કામગીરી શરૂ કરી. છેલ્લા ૧૪ દિવસથી આમરણાંત અનશન પર બેઠેલા આંદોલનકારી અમિત ભટનાગરને પોલીસ દ્વારા હોસ્પિટલ ખસેડવામાં આવ્યા છે. આ સમગ્ર ઘટનાક્રમ બાદ પ્રદર્શનકારીઓએ પોલીસ પર મહિલાઓ સાથે ગેરવર્તણૂક અને અમાનવીય બળપ્રયોગના ગંભીર આરોપો લગાવ્યા છે. આ આદિવાસી સમુદાય માટે આ લડાઈ માત્ર જમીનની નથી, પણ તેમના મૂળ, સંસ્કૃતિ અને આવતીકાલની સુરક્ષાની છે.
બહાનું સુરક્ષાનું, પણ લક્ષ્ય આંદોલન ખતમ કરવાનું
બારાના નદીના કિનારે કૂપી ગામ પાસે ચાલી રહેલા આ આંદોલનને હટાવવા માટે પોલીસે ‘સુરક્ષા’નું બહાનું આગળ ધર્યું છે. પ્રશાસનનું કહેવું છે કે સતત પડી રહેલા વરસાદને કારણે નદીનું જળસ્તર વધી રહ્યું હતું અને આંદોલનકારીઓની સુરક્ષા જોખમમાં હતી. જોકે, આ તર્કને આંદોલનકારીઓ પચાવી શકતા નથી. પોલીસ અને વહીવટીતંત્રે આંદોલન સ્થળ પર બનાવેલા તમામ કામચલાઉ માળખાઓને તોડી પાડ્યા હતા. તેમાં સૌથી કરુણ દ્રશ્ય નદીની અંદર પ્રતીકાત્મક રૂપે બનાવવામાં આવેલી ચિતાઓનું હતું. આંદોલનકારીઓ આ ચિતાઓ પર સૂઈને અને ગળામાં ફાંસો નાખીને ‘ન્યાય દો, વરના માર દો’નો નારો લગાવીને સરકારને પોતાની વેદના સંભળાવી રહ્યા હતા. તે ચિતાઓ આદિવાસીઓના મનની હતાશા અને લાચારીનું પ્રતીક હતી, જેને પોલીસે નિર્દયતાથી હટાવી દીધી.
સંઘર્ષની તસવીર: જ્યારે મહિલાઓ પોલીસ સામે અડીખમ રહી
સોશિયલ મીડિયા પર વાયરલ થયેલા વીડિયો આ ઘટનાની ગંભીરતાને ચિત્રિત કરે છે. વીડિયોમાં સ્પષ્ટ જોઈ શકાય છે કે આદિવાસી મહિલાઓ પોલીસ કાર્યવાહીનો તીવ્ર વિરોધ કરી રહી છે. કેટલીક જગ્યાએ પોલીસકર્મીઓ મહિલાઓને નદી કિનારેથી ખેંચી રહ્યા છે, તો બીજી બાજુ ઘણી મહિલાઓ અને પ્રદર્શનકારીઓ તેજ પ્રવાહમાં એકબીજાનો હાથ પકડીને પોતાનો વિરોધ નોંધાવી રહ્યા છે. આ દ્રશ્યો એ સાબિત કરે છે કે પોલીસની લાઠીઓ કે ધરપકડના ડરથી આ આદિવાસી સમુદાય પીછેહઠ કરવા તૈયાર નહોતો. પોલીસ તંત્રનું કહેવું છે કે તેઓએ લોકોને બસો દ્વારા સુરક્ષિત રીતે ઘરે પહોંચાડ્યા છે, પરંતુ પીડિતોનો આરોપ છે કે તેમને ડરાવી-ધમકાવીને ભગાડવામાં આવ્યા છે. આ દ્રશ્યો લોકશાહીમાં અસહમતિના અવાજને કચડવાની એક વરવી વાસ્તવિકતા સમાન છે.
અમિત ભટનાગરનું સ્વાસ્થ્ય અને પ્રશાસનનો તર્ક
છતરપુરના એડિશનલ પોલીસ સુપરિન્ટેન્ડેન્ટ આદિત્ય પાટલેએ મીડિયાને આપેલી માહિતી મુજબ, અમિત ભટનાગરની તબિયત લથડતા ડોક્ટરોની ટીમ ત્યાં પહોંચી હતી. તેમણે દાવો કર્યો કે ભટનાગરે પોતે જ અધિકારીઓનો સંપર્ક કરીને તબિયત બગડવાની જાણ કરી હતી. જોકે, આ આંદોલનનો ઈતિહાસ જોતા પ્રશ્ન થાય છે કે શું આ આંદોલનને ખતમ કરવાની એક સુનિયોજિત રણનીતિ હતી? પોલીસ અને પ્રશાસન સતત એવું કહી રહ્યું છે કે પુલનું નિર્માણ કાર્ય અને વરસાદી સ્થિતિને જોતા આ નિર્ણય લેવામાં આવ્યો હતો. પરંતુ, આટલા દિવસો સુધી જે પ્રશાસન મૌન હતું, તે અચાનક વહેલી સવારે આટલું સક્રિય કેમ થઈ ગયું? આ પ્રશ્નનો જવાબ આદિવાસીઓ પાસે નથી, પરંતુ પ્રશાસનના વલણ પરથી સ્પષ્ટ થાય છે કે સંવાદ કરતાં દમનને વધુ પ્રાધાન્ય અપાયું છે.
કેન-બેટવા પરિયોજના: એક વિશાળ પ્રોજેક્ટ, અનેક સવાલો
આ આંદોલન પાછળનું મુખ્ય કારણ કેન્દ્ર સરકારની ૪૪,૦૦૦ કરોડ રૂપિયાની મહત્વાકાંક્ષી ‘કેન-બેટવા નદી જોડો પરિયોજના’ છે. આ આદિવાસીઓ પન્ના અને છતરપુર જિલ્લાના રહેવાસી છે, જેઓ દાયકાઓથી આ જમીન પર વસેલા છે. તેમની મુખ્ય માંગોમાં બહેતર પુનર્વાસ અને યોગ્ય વળતર પેકેજનો સમાવેશ થાય છે. આંદોલનકારીઓનો સ્પષ્ટ આરોપ છે કે સરકાર દ્વારા કરવામાં આવેલા વિસ્થાપન સર્વેક્ષણમાં અનેક પ્રભાવિત પરિવારોને જાણીજોઈને બાકાત રાખવામાં આવ્યા છે. એપ્રિલ મહિનામાં જ્યારે પહેલીવાર આ અનોખું પ્રદર્શન શરૂ થયું ત્યારે સરકારે વાટાઘાટો કરી હતી, પરંતુ તે માત્ર કાગળ પરના વચનો બનીને રહી ગઈ. કોઈ નક્કર સમાધાન ન મળતા આ આદિવાસીઓએ ફરી એકવાર ધરણાનો માર્ગ પસંદ કર્યો, જેનું પરિણામ આજે તેમના આંદોલન સ્થળને ખાલી કરાવવામાં આવ્યું છે.
લોકશાહીમાં અસહમતિનો અવાજ કેમ દબાવવામાં આવે છે?
આ કાર્યવાહી માત્ર મધ્ય પ્રદેશ પૂરતી સીમિત નથી. એક દિવસ પહેલા જ દિલ્હીના જંતર-મંતર પર NEET પેપર લીક અને વિવિધ અનિયમિતતાઓને લઈને ૨૧ દિવસથી અનશન કરી રહેલા સોનમ વાંગચુકને પણ પોલીસે આ જ રીતે હોસ્પિટલ ખસેડ્યા હતા. દેશના અલગ-અલગ ખૂણે શાંતિપૂર્ણ આંદોલનો સામે થઈ રહેલી આ પોલીસ કાર્યવાહી એક ચિંતાજનક વલણ સૂચવે છે. લોકશાહીમાં વિરોધ પ્રદર્શન એ નાગરિકોનો બંધારણીય અધિકાર છે. પરંતુ, જ્યારે સરકાર વારંવાર પોલીસ બળનો ઉપયોગ કરીને આ અવાજોને દબાવવાનો પ્રયાસ કરે છે, ત્યારે તે બંધારણીય મૂલ્યો પર પ્રશ્નાર્થ ચિહ્ન ઊભું કરે છે. શું આપણે એક એવા સમાજ તરફ આગળ વધી રહ્યા છીએ જ્યાં સવાલો પૂછવા એ ગુનો બની જશે?
રાજકીય ગરમાવો: કોંગ્રેસની આકરી ટીકા
મધ્ય પ્રદેશ વિધાનસભાના નેતા પ્રતિપક્ષ ઉમંગ સિંઘારે આ ઘટનાને લઈને ભાજપ સરકાર પર આકરા પ્રહારો કર્યા છે. તેમણે X (ટ્વિટર) પર લખ્યું કે ભાજપ માટે અસહમતિના દરેક અવાજને કચડી નાખવો એ શાસન કરવાની પદ્ધતિ બની ગઈ છે. તેમણે અમિત ભટનાગર અને અન્ય ધરપકડ કરાયેલા પ્રદર્શનકારીઓને તાત્કાલિક મુક્ત કરવાની માંગણી કરી છે. સિંઘારનું કહેવું છે કે સરકારે સંવાદનો રસ્તો છોડીને લાઠી અને જેલનો રસ્તો પસંદ કર્યો છે. તેમણે સ્પષ્ટ શબ્દોમાં કહ્યું કે લોકશાહી પોલીસની લાઠીઓથી નહીં, પણ સંવિધાન અને લોકો સાથેની વાતચીતથી ચાલે છે. આ ઘટનાએ મધ્ય પ્રદેશમાં રાજકીય માહોલને ગરમાવી દીધો છે અને વિપક્ષ હવે આંદોલનકારીઓની માંગોને સમર્થન આપીને સરકાર સામે આક્રમક વલણ અપનાવી રહ્યું છે.
View this post on Instagram
સંવાદ વિનાનો વિકાસ શું કામનો?
અંતે, આ આદિવાસીઓની લડાઈ એ માત્ર એક પ્રોજેક્ટના વિરોધ પૂરતી મર્યાદિત નથી. આ લડાઈ વિકાસના એવા મોડેલ સામે છે જે ગરીબોના ઘર અને આદિવાસીઓની જમીન છીનવીને તૈયાર થાય છે. જ્યારે સરકાર કોઈ પરિયોજના લાવે, ત્યારે તેમાં માનવીય પાસાઓ અને પ્રભાવિત લોકોના હિતોનું ધ્યાન રાખવું અનિવાર્ય છે. વિકાસ ત્યારે જ સાર્થક ગણાય જ્યારે તે અંત્યોદય એટલે કે છેવાડાના માણસને ન્યાય આપે. પોલીસ કાર્યવાહી કરીને ભલે આંદોલનકારીઓને ત્યાંથી હટાવી દેવામાં આવ્યા હોય, પરંતુ તેમના પ્રશ્નોનું શું? જ્યાં સુધી આ પ્રભાવિત આદિવાસી પરિવારોને ન્યાય નહીં મળે, ત્યાં સુધી આ અસંતોષની જ્વાળાઓ કોઈને કોઈ સ્વરૂપે સળગતી રહેશે. લોકશાહીમાં સરકારોએ યાદ રાખવું જોઈએ કે દમનથી અવાજ દબાવી શકાય છે, પણ વિચારોનો નાશ ક્યારેય કરી શકાતો નથી.
આ પણ વાંચો:
