CJP Protest FIR: CJP ના નેતૃત્વમાં દેશના વિવિધ ભાગોમાં થયેલા વિદ્યાર્થી અને યુવા પ્રદર્શનો બાદ અનેક રાજ્યોમાં નોંધાયેલી FIRને લઈને નવી કાનૂની અને વહીવટી પ્રક્રિયા શરૂ થઈ છે. દિલ્હી, બિહાર, આસામ, પશ્ચિમ બંગાળ સહિત કેટલાક રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોએ શાંતિપૂર્ણ પ્રદર્શનકારીઓ સામે નોંધાયેલા કેસોની સમીક્ષા કરવા અથવા યોગ્ય હોય ત્યાં કેસ પાછા ખેંચવા માટે સૂચનાઓ આપી છે. જોકે કાનૂની નિષ્ણાતો સ્પષ્ટ કહે છે કે સરકાર કોઈ જાહેરાત કરે અથવા આદેશ બહાર પાડે એટલાથી FIR આપમેળે રદ થઈ જતી નથી. આખી પ્રક્રિયામાં અંતિમ અને નિર્ણાયક સત્તા અદાલત પાસે જ રહે છે.

સરકારની જાહેરાત બાદ શું થાય છે?

સરકારે જાહેર કર્યું છે કે શાંતિપૂર્ણ પ્રદર્શન કરનારાઓ સામે ફોજદારી કાર્યવાહી આગળ ન વધારવાની દિશામાં પગલાં લેવામાં આવશે. આ નિર્ણય બાદ તપાસ એજન્સીઓ અથવા પોલીસ સંબંધિત અદાલતમાં ક્લોઝર રિપોર્ટ અથવા કેસ પાછો ખેંચવાની અરજી રજૂ કરી શકે છે. જોકે તેનો અર્થ એ નથી કે કેસ તરત જ સમાપ્ત થઈ જશે.

કાનૂની પ્રક્રિયા મુજબ અદાલત દરેક કેસની હકીકતો, પોલીસનો અહેવાલ, સરકારની ભલામણ અને અન્ય સંબંધિત મુદ્દાઓની તપાસ કર્યા બાદ જ અંતિમ નિર્ણય આપે છે. અદાલત ઇચ્છે તો ક્લોઝર રિપોર્ટ સ્વીકારી શકે છે, વધુ તપાસનો આદેશ આપી શકે છે અથવા અરજી ફગાવી પણ શકે છે.

સુપ્રીમ કોર્ટના આદેશનો મહત્વપૂર્ણ આધાર

નિષ્ણાતોના જણાવ્યા પ્રમાણે ક્લોઝર રિપોર્ટ માત્ર “પુરાવાના અભાવ”ના આધારે દાખલ થવાનો નથી. તેના બદલે 28 જુલાઈએ સુપ્રીમ કોર્ટે આપેલા આદેશનો આધાર લેવામાં આવશે, જેમાં શાંતિપૂર્ણ પ્રદર્શનકારીઓ અને જેમનો કોઈ ફોજદારી રેકોર્ડ નથી એવા લોકો સામે કડક કાર્યવાહીથી દૂર રહેવા સૂચના આપવામાં આવી હતી.

તે ઉપરાંત સરકાર દ્વારા બાદમાં જાહેર કરાયેલા માર્ગદર્શક નિર્દેશોનો પણ આધાર લેવામાં આવી શકે છે.

એકવાર એફઆઈઆર નોંધાય પછી તેની માલિકી અદાલત પાસે જાય છે

વરિષ્ઠ પોલીસ અધિકારીઓના જણાવ્યા અનુસાર એકવાર એફઆઈઆર નોંધાઈ જાય પછી તે માત્ર પોલીસ અથવા સરકારનો વિષય રહેતો નથી. ત્યારબાદ તે અદાલતની દેખરેખ હેઠળ આવે છે.

એફઆઈઆર સીધી પાછી ખેંચવાનો કોઈ કાનૂની પ્રાવધાન નથી. પોલીસને ક્લોઝર રિપોર્ટ દાખલ કરવો પડે અથવા સંબંધિત હાઈકોર્ટમાં જઈ એફઆઈઆર રદ કરાવવી પડે. આ તમામ પ્રક્રિયા કાયદામાં નક્કી કરાયેલા નિયમો મુજબ જ હાથ ધરવામાં આવે છે.

સરકાર કેસ આગળ ન ચલાવવા માગે તો શું પ્રક્રિયા અપનાવવામાં આવે છે?

જો રાજ્ય સરકાર કોઈ ફોજદારી કેસમાં આગળ કાર્યવાહી કરવા ઇચ્છતી ન હોય તો તે નિર્ણય સરકારી વકીલ એટલે કે પબ્લિક પ્રોસિક્યુટર મારફતે અદાલત સમક્ષ રજૂ કરવામાં આવે છે.

સરકારી વકીલ અદાલતને જણાવે છે કે રાજ્ય હવે આ કેસ આગળ ચલાવવા માંગતું નથી અને કાયદાકીય જોગવાઈઓ હેઠળ કેસ પાછો ખેંચવાની મંજૂરી માંગે છે.

BNSS ની કલમ 360 શું કહે છે?

ભારતીય નાગરિક સુરક્ષા સંહિતા (BNSS)ની કલમ 360 મુજબ પબ્લિક પ્રોસિક્યુટર અથવા આસિસ્ટન્ટ પબ્લિક પ્રોસિક્યુટર અદાલતની મંજૂરી મેળવી ચુકાદો આવે તે પહેલાં કોઈપણ સમયે કેસ પાછો ખેંચવાની અરજી કરી શકે છે.

જો આરોપ નક્કી થાય તે પહેલાં કેસ પાછો ખેંચવામાં આવે તો આરોપીને ડિસ્ચાર્જ કરવામાં આવે છે. જ્યારે આરોપ નક્કી થયા પછી કેસ પાછો ખેંચાય તો આરોપીને નિર્દોષ જાહેર કરવામાં આવે છે.

રાજકીય જાહેરાતથી ફોજદારી કેસ સમાપ્ત થઈ જતો નથી

વરિષ્ઠ કાનૂની નિષ્ણાતોના જણાવ્યા મુજબ સરકારની રાજકીય જાહેરાત માત્ર સરકારની ઇચ્છા દર્શાવે છે. તેનાથી ફોજદારી કેસ આપમેળે બંધ થઈ જતો નથી.

સરકારની જાહેરાત બાદ સરકારી વકીલ અદાલતમાં અરજી કરે છે. ત્યારબાદ મેજિસ્ટ્રેટ કાયદાકીય પ્રક્રિયાનું પાલન કરીને કેસની તમામ પરિસ્થિતિઓનું મૂલ્યાંકન કરે છે.

પીડિત પક્ષને પણ સાંભળવામાં આવશે

જો કોઈ કેસમાં પીડિત વ્યક્તિ અથવા ખાનગી ફરિયાદી હોય તો અદાલત કેસ પાછો ખેંચવાનો નિર્ણય લેતા પહેલાં તેમની વાત પણ સાંભળશે.

જો પીડિત પક્ષ સરકારના નિર્ણયનો વિરોધ કરે તો તે પ્રોટેસ્ટ પિટિશન દાખલ કરી શકે છે. આવી સ્થિતિમાં અદાલત સરકારની અરજી નામંજૂર કરી શકે છે અથવા વધુ તપાસનો આદેશ આપી શકે છે.

તે કારણે દરેક કેસની અલગ રીતે સુનાવણી થશે અને તમામ કેસ એકસાથે પાછા ખેંચી શકાય તેવી સ્થિતિ નથી.

અદાલતની મંજૂરી વગર કેસ પાછો ખેંચી શકાય નહીં

કાનૂની નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે ભારતમાં અગાઉ પણ અનેક રાજ્યોમાં સરકારોએ કેસ પાછા ખેંચ્યા છે. જોકે દરેક વખતે અદાલતની મંજૂરી મેળવવી ફરજિયાત રહી છે.

કોર્ટની મંજૂરી વિના કોઈપણ ફોજદારી કેસ અથવા એફઆઈઆરને કાનૂની રીતે સમાપ્ત કરી શકાય નહીં.

મામલાની પ્રકૃતિ પ્રમાણે અદાલત નિર્ણય લેશે

અધિકારીઓના જણાવ્યા મુજબ જો કેસ સરકારી સંપત્તિને નુકસાન, રમખાણ, પોલીસ પર હુમલો અથવા સરકારી કર્મચારીને ફરજ બજાવતાં રોકવા જેવા ગંભીર ગુનાઓ સાથે જોડાયેલો હોય તો અદાલત સમગ્ર ઘટનાની ગંભીરતા ધ્યાનમાં રાખીને નિર્ણય કરશે.

જો કેસમાં ખાનગી નાગરિકો પીડિત તરીકે સામેલ હોય તો તેમની રજૂઆત સાંભળ્યા પછી જ કોઈ નિર્ણય લેવામાં આવશે.

દિલ્હી અને અન્ય રાજ્યોમાં સ્થિતિ અલગ

પૂર્વ ન્યાયાધીશોના જણાવ્યા મુજબ દિલ્હી પોલીસ કેન્દ્ર સરકારના નિયંત્રણ હેઠળ હોવાથી કેન્દ્ર સરકાર ત્યાં નોંધાયેલા કેસોને લઈને નીતિ જાહેર કરી શકે છે.

પરંતુ અન્ય રાજ્યોમાં પોલીસ રાજ્ય સરકારના નિયંત્રણ હેઠળ કાર્ય કરે છે. તેથી દરેક રાજ્યએ પોતાના કાયદાકીય અધિકારક્ષેત્ર મુજબ કાર્યવાહી કરવી પડે છે.

તમામ રાજ્યોના આદેશો એકસરખા નથી

દિલ્હી સરકારના આદેશમાં ક્યાંય તમામ એફઆઈઆર પાછી ખેંચવાની સ્પષ્ટ જાહેરાત કરવામાં આવી નથી. તેમાં મુખ્યત્વે સુપ્રીમ કોર્ટના 28 જુલાઈના આદેશનું પાલન કરવા અને શાંતિપૂર્ણ પ્રદર્શનકારીઓ સામે સંયમ રાખવાની વાત કરવામાં આવી છે.

સાથે જ સ્પષ્ટ કરવામાં આવ્યું છે કે જેમનો અગાઉથી ફોજદારી રેકોર્ડ છે તેઓને આ રાહતનો લાભ મળશે નહીં.

બીજી તરફ બિહાર સરકારે શાંતિપૂર્ણ પ્રદર્શનકારીઓ સામે નોંધાયેલા કેસો પાછા ખેંચવાની સ્પષ્ટ જાહેરાત કરી છે. જ્યારે મહારાષ્ટ્રમાં હજુ સુધી આ અંગે કોઈ સત્તાવાર લેખિત આદેશ જાહેર થયો નથી.

દરેક કેસની અલગથી સમીક્ષા થશે

અધિકારીઓના જણાવ્યા મુજબ તમામ કેસોને એકસાથે બંધ કરવામાં આવશે નહીં. દરેક એફઆઈઆરનું અલગ મૂલ્યાંકન કરવામાં આવશે અને ત્યારબાદ જ યોગ્ય નિર્ણય લેવામાં આવશે.

જો પોલીસ ક્લોઝર રિપોર્ટ રજૂ કરશે તો તેમાં પુરાવાના અભાવનો ઉલ્લેખ નહીં કરવામાં આવે. તેના બદલે સુપ્રીમ કોર્ટના આદેશ અને સરકારના નિર્દેશોના આધારે કેસ આગળ ન વધારવાની ભલામણ કરવામાં આવશે.

ધરપકડોની પણ અલગથી સમીક્ષા થશે

દિલ્હી સરકારના આદેશમાં તમામ આરોપીઓને તરત જ મુક્ત કરવાનો કોઈ નિર્દેશ નથી. તેમાં માત્ર અગાઉ થયેલી ધરપકડોની સમીક્ષા કરીને યોગ્ય હોય ત્યાં મુક્તિ અંગે નિર્ણય લેવાની વાત કરવામાં આવી છે.

અર્થાત્ કસ્ટડીમાં રાખવું કે મુક્ત કરવું તે અંગેનો નિર્ણય દરેક કેસની પરિસ્થિતિને આધારે લેવામાં આવશે.

અજ્ઞાત આરોપીઓવાળા કેસ ઝડપથી બંધ થઈ શકે

અધિકારીઓના જણાવ્યા મુજબ જે એફઆઈઆરમાં આરોપીઓની ઓળખ થઈ નથી અથવા “અજ્ઞાત” આરોપી દર્શાવવામાં આવ્યા છે તેવા કેસો પ્રમાણમાં ઝડપથી બંધ થઈ શકે છે.

પરંતુ જ્યાં આરોપીઓની ઓળખ થઈ ગઈ છે અથવા નામ નોંધાયેલા છે ત્યાં લાંબી કાનૂની પ્રક્રિયા બાદ જ કેસ પાછો ખેંચી શકાય છે.

તે કારણે તમામ એફઆઈઆરને એક જ દિવસમાં અથવા એક જ આદેશથી સમાપ્ત કરવી વ્યવહારિક રીતે શક્ય નથી.

વિવિધ રાજ્યોમાં નોંધાયેલા કેસોની સ્થિતિ

અત્યાર સુધી ઉપલબ્ધ માહિતી અનુસાર બિહારમાં પ્રદર્શન સાથે સંબંધિત 64 એફઆઈઆર નોંધાઈ છે. મહારાષ્ટ્રમાં 17 કેસ નોંધાયા છે. કોલકાતામાં ઓછામાં ઓછા 7 કેસ નોંધાયા છે.

જ્યારે દિલ્હીમાં રમખાણ, તોડફોડ, હત્યાના પ્રયાસ, સરકારી કર્મચારીને ફરજ બજાવતા અટકાવવાનો પ્રયાસ સહિતની ગંભીર કલમો હેઠળ કુલ 13 એફઆઈઆર નોંધવામાં આવી છે.

કાયદાકીય પ્રક્રિયા પૂર્ણ થયા પછી જ મળશે અંતિમ રાહત

સમગ્ર મામલામાં કાનૂની નિષ્ણાતો અને અધિકારીઓનો એક જ મત છે કે સરકારનો નિર્ણય મહત્વપૂર્ણ હોવા છતાં અંતિમ સત્તા અદાલત પાસે જ રહે છે. કેસ બંધ કરવો, આરોપીઓને રાહત આપવી કે વધુ તપાસ કરાવવી તે અંગેનો આખરી નિર્ણય કોર્ટ જ કરશે. તેથી પ્રદર્શનકારીઓ સામે નોંધાયેલી તમામ એફઆઈઆર તાત્કાલિક અને આપમેળે રદ થઈ જશે તેવી ધારણા કાનૂની રીતે યોગ્ય માનવામાં આવતી નથી.