SC Student Protest FIR: વિદ્યાર્થી પ્રદર્શન અને પોલીસ કાર્યવાહીને લઈને ચાલી રહેલી સુનાવણી દરમિયાન સુપ્રીમ કોર્ટે મહત્વપૂર્ણ સ્પષ્ટતા કરતાં જણાવ્યું છે કે રાજ્ય સરકારો અને દિલ્હી સરકાર પ્રદર્શનકારીઓ સામે નોંધાયેલી એફઆઈઆર (FIR)ને કાયદાકીય પ્રક્રિયા અનુસાર બંધ કરવા અથવા પાછી ખેંચવા માટે સ્વતંત્ર છે. જોકે અદાલતે એ પણ સ્પષ્ટ કર્યું કે ગંભીર અને જઘન્ય ગુનાઓમાં સંડોવાયેલા લોકોને આ રાહત આપમેળે મળશે નહીં.
રાજ્યોને એફઆઈઆર અંગે કાયદાકીય નિર્ણય લેવાની છૂટ
સોમવારે થયેલી સુનાવણી દરમિયાન ભારતના મુખ્ય ન્યાયાધીશ જસ્ટિસ સૂર્યકાંત, જસ્ટિસ જોયમાલ્ય બાગચી અને જસ્ટિસ વી. મોહનાની ખંડપીઠે જણાવ્યું કે અલગ-અલગ રાજ્ય સરકારો તેમજ રાષ્ટ્રીય રાજધાની પ્રદેશ દિલ્હી પ્રદર્શનકારીઓ સામે નોંધાયેલી એફઆઈઆરને કાયદા મુજબ બંધ કરવા અથવા પાછી ખેંચવાનો નિર્ણય લઈ શકે છે. અદાલતે સ્પષ્ટ કર્યું કે આ પ્રક્રિયા કાનૂની જોગવાઈઓ અનુસાર જ આગળ વધશે.
સરકારે ગંભીર ગુનાઓ અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરી
સુનાવણી દરમિયાન સોલિસિટર જનરલ તુષાર મહેતાએ અદાલતને જણાવ્યું કે સરકારે સમગ્ર મુદ્દે ગંભીરતાપૂર્વક વિચારણા શરૂ કરી છે અને પ્રદર્શનના આગેવાનો સાથે પણ સંપર્ક કરવાનો પ્રયાસ થઈ રહ્યો છે. તેમણે દલીલ કરી કે જો તમામ એફઆઈઆર એકસાથે બંધ કરી દેવામાં આવે તો ગંભીર ગુનાઓમાં સંડોવાયેલા તેમજ અગાઉથી આપરાધિક પૃષ્ઠભૂમિ ધરાવતા હજારો લોકો સામેના કેસો પણ સમાપ્ત થઈ શકે છે, જે યોગ્ય નહીં ગણાય.
સુપ્રીમ કોર્ટે વિદ્યાર્થીઓ અને ગંભીર આરોપીઓ વચ્ચે ભેદ કરવાની વાત કરી
સરકારની દલીલ બાદ મુખ્ય ન્યાયાધીશે મૌખિક રીતે જણાવ્યું કે આ સમગ્ર મામલામાં બે અલગ પ્રકારના કેસો છે. એક તરફ માત્ર પ્રદર્શનમાં સામેલ થયેલા વિદ્યાર્થીઓ છે, જ્યારે બીજી તરફ એવા લોકો છે જેમની સામે ગંભીર ગુનાઓ અથવા અગાઉથી આપરાધિક રેકોર્ડ છે. અદાલતે કહ્યું કે આ બંને શ્રેણીને અલગ કરીને જ યોગ્ય નિર્ણય લેવો જોઈએ.
ફોજદારી કાયદા હેઠળ કેસ પાછો ખેંચવાની જોગવાઈનો ઉલ્લેખ
જસ્ટિસ જોયમાલ્ય બાગચીએ સુનાવણી દરમિયાન જણાવ્યું કે હાલના ફોજદારી કાયદા હેઠળ સરકારી વકીલને કાયદાકીય પ્રક્રિયા અનુસરીને કેસ પાછો ખેંચવાની અથવા ક્લોઝર રિપોર્ટ દાખલ કરવાની સત્તા છે. તેમણે ભારપૂર્વક કહ્યું કે માત્ર પ્રદર્શનમાં સામેલ વિદ્યાર્થીઓ સામેની એફઆઈઆર અનિશ્ચિત સમય સુધી તેમના માથા પર લટકતી રહેવી યોગ્ય નથી.
બિહારની એફઆઈઆર અંગે પણ મુદ્દો ઉઠ્યો
પ્રદર્શનકારીઓ તરફથી હાજર રહેલા વરિષ્ઠ વકીલે બિહારના એક કેસનો ઉલ્લેખ કરતાં જણાવ્યું કે એક એફઆઈઆરમાં 152 લોકોના નામ ઉપરાંત લગભગ 5,000 અજાણ્યા લોકોનો પણ સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે. તેમણે સૂચન કર્યું કે આવી પરિસ્થિતિમાં સરકાર અને પ્રદર્શનકારીઓ વચ્ચે મળીને કાયદાકીય પ્રક્રિયા નક્કી કરવાની જરૂર છે જેથી યોગ્ય રીતે કેસોની સમીક્ષા થઈ શકે.
વિદ્યાર્થીઓના પ્રદર્શનની પૃષ્ઠભૂમિ
આ સમગ્ર વિવાદની શરૂઆત NEET-UG 2026 પ્રશ્નપત્ર લીક મામલા બાદ થઈ હતી. પ્રશ્નપત્ર લીકની જવાબદારી નક્કી કરવા અને તત્કાલીન શિક્ષણમંત્રી ધર્મેન્દ્ર પ્રધાનના રાજીનામાની માંગ સાથે 20 જુલાઈએ દિલ્હીમાં સંસદ સુધી મોટી વિદ્યાર્થી માર્ચ યોજાઇ હતી. ત્યારબાદ દેશના અનેક રાજ્યોમાં પણ વિરોધ પ્રદર્શન થયા હતા.
પોલીસ કાર્યવાહી અને બળપ્રયોગ અંગે ચિંતા
અરજીઓમાં આરોપ મૂકવામાં આવ્યો હતો કે વિવિધ સ્થળોએ વિદ્યાર્થીઓ સામે અતિશય બળપ્રયોગ કરવામાં આવ્યો હતો. આ મુદ્દે અગાઉ 28 જુલાઈએ સુપ્રીમ કોર્ટે પોલીસ અને પ્રદર્શનકારીઓ બંને સામે થયેલી હિંસાની નિષ્પક્ષ તપાસની જરૂરિયાત વ્યક્ત કરી હતી.
સ્વતંત્ર SIT રચવાના સંકેત
સોમવારે સુનાવણી દરમિયાન વરિષ્ઠ વકીલ ગોપાલ શંકરનારાયણે અદાલત સમક્ષ રજૂઆત કરી કે પ્રદર્શન દરમિયાન અનેક વિદ્યાર્થીઓ તેમજ વકીલોના પરિવારજનો પર પણ હુમલાના બનાવો બન્યા હતા. તેમણે અદાલત સમક્ષ સૈંકડો વિડિયો પુરાવા પણ રજૂ કર્યા હોવાનું જણાવ્યું. આ પછી ખંડપીઠે સ્પષ્ટ કર્યું કે સમગ્ર ઘટનાક્રમની વિશ્વસનીય તપાસ માટે સ્વતંત્ર વિશેષ તપાસ ટીમ (SIT)ની રચના કરવી જરૂરી બની શકે છે.
પેલેટ ગનના ઉપયોગ અંગે પણ પ્રશ્નો
અરજદારો તરફથી રજૂઆત કરવામાં આવી કે કેટલીક જગ્યાએ યુનિફોર્મ વિના રહેલા લોકો દ્વારા વિદ્યાર્થીઓ પર હુમલા કરવામાં આવ્યા હતા. સાથે જ દિલ્હી પોલીસ અને રેપિડ એક્શન ફોર્સ (RAF) દ્વારા પેલેટ ગનનો ઉપયોગ શા માટે કરવામાં આવ્યો તે અંગે પણ અદાલત સમક્ષ પ્રશ્નો ઉઠાવવામાં આવ્યા. આ મુદ્દે યોગ્ય તપાસ કરવાની માંગ કરવામાં આવી.
28 જુલાઈના આદેશ અંગે સ્પષ્ટતા માંગવામાં આવી
અરજદારોના વકીલોએ દલીલ કરી કે 28 જુલાઈના સુપ્રીમ કોર્ટના આદેશમાં કેટલીક બાબતો સ્પષ્ટ નહોતી. એક તરફ રાજ્યોને તપાસ ચાલુ રાખવાની મંજૂરી આપવામાં આવી હતી, જ્યારે બીજી તરફ પ્રદર્શનકારીઓ સામે બળજબરીભરી કાર્યવાહી ન કરવાની સૂચના પણ આપવામાં આવી હતી. આ બંને મુદ્દાઓ વચ્ચે સ્પષ્ટતા જરૂરી હોવાનું રજૂ કરવામાં આવ્યું.
‘આપરાધિક રેકોર્ડ’નો અર્થ શું?
વરિષ્ઠ વકીલ અભિષેક મનુ સિંઘવીએ દલીલ કરી કે “આપરાધિક રેકોર્ડ” શબ્દ ખૂબ વ્યાપક છે અને તેમાં નાના ગુનાઓ પણ આવી શકે છે. આ દલીલ બાદ સુપ્રીમ કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે તેના અગાઉના આદેશમાં “આપરાધિક રેકોર્ડ”નો અર્થ માત્ર ગંભીર અને જઘન્ય ગુનાઓમાં સંડોવાયેલા લોકો તરીકે જ સમજવો જોઈએ.
ગંભીર ગુનાઓમાં સંડોવાયેલા લોકોને નહીં મળે રાહત
અદાલતે સ્પષ્ટ શબ્દોમાં જણાવ્યું કે તેનો આશય હત્યા, ગંભીર હિંસા અથવા અન્ય જઘન્ય ગુનાઓમાં સંડોવાયેલા લોકો સામેના કેસો સમાપ્ત કરવાનો નથી. આવા કેસોમાં કાયદાકીય કાર્યવાહી નિયમિત રીતે આગળ વધશે.
વિદ્યાર્થીઓને રાહત, પરંતુ કાયદાકીય પ્રક્રિયા યથાવત
સુપ્રીમ કોર્ટે ફરી એકવાર સ્પષ્ટ કર્યું કે શાંતિપૂર્ણ રીતે પ્રદર્શનમાં સામેલ થયેલા અને જેમની સામે ગંભીર આપરાધિક પૃષ્ઠભૂમિ નથી એવા વિદ્યાર્થીઓ સામે બળજબરીભરી કાર્યવાહી ટાળવી જોઈએ. સાથે જ રાજ્ય સરકારો અને તપાસ એજન્સીઓ દરેક કેસની અલગથી સમીક્ષા કરીને કાયદા મુજબ નિર્ણય લઈ શકે છે. આગામી સુનાવણીઓમાં SITની રચના, પોલીસ કાર્યવાહીની તપાસ અને એફઆઈઆરના નિકાલની પ્રક્રિયા અંગે વધુ સ્પષ્ટ દિશાનિર્દેશ મળવાની શક્યતા છે.
