UPI MDR Charges: દેશમાં ડિજિટલ પેમેન્ટનો સૌથી મોટો માધ્યમ બની ચૂકેલા UPIને લઈને ફરી એકવાર ચર્ચા તેજ બની છે. કેન્દ્ર સરકારના નવા ફ્રેમવર્ક મુજબ ₹2,000થી વધુના નિર્ધારિત Person-to-Merchant (P2M) વ્યવહારો પર 0.4% Merchant Discount Rate (MDR) લાગુ થશે. જોકે સરકાર સ્પષ્ટ કરી ચૂકી છે કે આ ગ્રાહક પાસેથી વસૂલાતો કોઈ ટેક્સ નથી અને Person-to-Person (P2P) ટ્રાન્ઝેક્શન કોઈપણ રકમ માટે મફત રહેશે. ₹2,000 સુધીના વેપારી વ્યવહારો અને નાના વેપારીઓ માટેના નિર્ધારિત શૂન્ય-MDR વ્યવહારો પણ મફત રહેશે. સરકારના જણાવ્યા મુજબ આશરે 96% P2M ટ્રાન્ઝેક્શન નવા MDRથી પ્રભાવિત નહીં થાય.
14 અને 15 સપ્ટેમ્બરના નિર્ણય બાદ બદલાયું ફ્રેમવર્ક
14 સપ્ટેમ્બર 2026ના રોજ કેન્દ્ર સરકારે Payment and Settlement Systems Act, 2007 હેઠળ UPI સંબંધિત વ્યવસ્થામાં ફેરફાર માટેની અધિસૂચના બહાર પાડી હતી. તેના બીજા દિવસે NPCIએ UPI માટે વિગતવાર સર્ક્યુલર જાહેર કર્યું. નવા નિયમો હેઠળ ₹2,000થી વધુના નિર્ધારિત P2M વ્યવહારો પર 0.4% MDR રહેશે અને ₹75,000 કે તેથી વધુના વ્યવહારમાં MDR પ્રતિ ટ્રાન્ઝેક્શન ₹300 સુધી મર્યાદિત રહેશે. સરકારનું કહેવું છે કે MDRની રકમ સરકાર પાસે ટેક્સ તરીકે નહીં જાય, પરંતુ બેંકો, પેમેન્ટ સર્વિસ પ્રોવાઇડર્સ અને UPI એપ પ્રોવાઇડર્સ સહિત પેમેન્ટ ઇકોસિસ્ટમના ભાગીદારો વચ્ચે વહેંચાશે.
પેટ્રોલ, રેલવે અને અન્ય ક્ષેત્રો માટે અલગ વ્યવસ્થા
નવા ફ્રેમવર્કમાં પાતળા માર્જિનવાળા અને આવશ્યક ક્ષેત્રો માટે અલગ દર નક્કી કરવામાં આવ્યો છે. ₹2,000થી વધુના રેલવે, ટેલિકોમ, ઇન્શ્યોરન્સ, ફ્યુઅલ અને કૃષિ ઇનપુટ સંબંધિત વ્યવહારો પર 0.4%ના બદલે ફ્લેટ ₹5 MDR લાગુ થશે. કેપિટલ માર્કેટ સંબંધિત વ્યવહારો માટે 0.02% MDR અને પ્રતિ ટ્રાન્ઝેક્શન ₹300ની મહત્તમ મર્યાદા રાખવામાં આવી છે.
વેપારી સંગઠનોનો વિરોધ અને કેશ તરફ વળવાની ચિંતા
નવા MDRને લઈને કેટલાક વેપારી સંગઠનો અને રિટેલ ક્ષેત્રમાંથી વિરોધ સામે આવ્યો છે. વેપારીઓનું કહેવું છે કે તેમના માર્જિન પહેલેથી જ મર્યાદિત હોય ત્યારે ડિજિટલ પેમેન્ટની વધારાની કિંમત અંતે વ્યવસાય પર અસર કરી શકે છે. કેટલાક સંગઠનોએ એવી ચિંતા વ્યક્ત કરી છે કે જો વેપારીઓ આ ખર્ચ ગ્રાહકો સુધી પહોંચાડશે તો વસ્તુઓની કિંમત વધી શકે છે અને જો ખર્ચ પોતે સહન કરવો પડે તો તેમના માર્જિન પર અસર પડશે. રિટેલર્સ એસોસિએશન સહિતના સંગઠનોએ કેશ તરફ ફરી વળવાની સંભાવના અંગે પણ ચિંતા વ્યક્ત કરી છે.
પેટ્રોલ પંપ સંચાલકોની છૂટની માંગ
પેટ્રોલિયમ ડીલરો તરફથી પણ MDRમાંથી મુક્તિની માંગ કરવામાં આવી છે. પેટ્રોલ અને ડીઝલની મોટી રકમની ખરીદીમાં UPIનો ઉપયોગ થતો હોવાથી વેપારીઓનું કહેવું છે કે કોઈપણ વધારાનો ખર્ચ પાતળા માર્જિનવાળા વ્યવસાયને અસર કરી શકે છે. ખાસ કરીને ₹3,000થી ₹6,000ના વાહનના ઇંધણ બિલ અથવા ટ્રકના આશરે ₹10,000 કે તેથી વધુના વ્યવહારોના સંદર્ભમાં આ મુદ્દો ઉઠાવવામાં આવ્યો છે.
કોંગ્રેસે ‘UPI ટેક્સ’ કહી સરકાર પર સવાલ ઉઠાવ્યા
કોંગ્રેસે આ નિર્ણયનો વિરોધ કરતાં આરોપ મૂક્યો છે કે MDRના કારણે અંતે તેનો બોજ ગ્રાહકો સુધી પહોંચી શકે છે. રાહુલ ગાંધીએ આ નિર્ણયને ‘UPI ટેક્સ’ ગણાવીને સરકારને નિર્ણય પર પુનર્વિચાર કરવાની માંગ કરી છે. કોંગ્રેસ નેતા સુપ્રિયા શ્રીનેતે પણ PhonePe અને Google Payના મોટા માર્કેટ શેરનો ઉલ્લેખ કરીને પ્રશ્ન ઉઠાવ્યો છે કે નવા MDRથી પેમેન્ટ ઇકોસિસ્ટમમાં કાર્યરત મોટી કંપનીઓને કેટલો લાભ મળશે.
કોંગ્રેસે UPIના સંચાલન ખર્ચ અને RBI દ્વારા સરકારને આપવામાં આવતા સરપ્લસ ટ્રાન્સફરનો ઉલ્લેખ કરીને દલીલ કરી છે કે UPIને મફત રાખવા માટે સરકાર અને RBI પાસે પૂરતા સંસાધનો છે. જોકે આ દલીલો કોંગ્રેસની રાજકીય રજૂઆત છે અને સરકારનું સત્તાવાર વલણ એ છે કે MDR UPIને લાંબા ગાળે ટકાઉ બનાવવા માટે પેમેન્ટ ઇકોસિસ્ટમમાં વહેંચાતો ચાર્જ છે.
અમેરિકી કંપનીઓને ફાયદાના આરોપ અંગે સવાલ
કોંગ્રેસે PhonePe, Google Pay અને અન્ય પેમેન્ટ એપ્સના માલિકી માળખા તથા બજાર હિસ્સાને આધારે આ નિર્ણયથી અમેરિકી કંપનીઓને લાભ થવાનો આરોપ પણ મૂક્યો છે. આ સાથે નિર્ણયને અમેરિકા-ભારત વેપાર સંબંધો અને અમેરિકી દબાણ સાથે જોડવાનો રાજકીય દાવો કરવામાં આવ્યો છે. જોકે સરકારના સત્તાવાર સ્પષ્ટીકરણમાં MDRને કોઈ વિદેશી દબાણ સાથે જોડવામાં આવ્યું નથી અને તેના બદલે UPIના લાંબા ગાળાના સંચાલન, ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને સુરક્ષાને કારણ તરીકે રજૂ કરવામાં આવ્યા છે.
UPIનો વ્યાપ અને આગળનો મોટો પ્રશ્ન
NPCIના આંકડા અનુસાર ઓગસ્ટ 2026માં UPI મારફતે 24,508.96 મિલિયન એટલે કે આશરે 24.5 અબજ ટ્રાન્ઝેક્શન થયા હતા, જેનું કુલ મૂલ્ય ₹29.82 લાખ કરોડથી વધુ હતું.
આથી હવે મુખ્ય ચર્ચા એ છે કે MDRનો ખર્ચ પેમેન્ટ ઇકોસિસ્ટમ કેવી રીતે વહેંચે છે અને વેપારીઓના ખર્ચ, ગ્રાહક કિંમતો તથા ડિજિટલ પેમેન્ટની ટેવ પર તેની લાંબા ગાળાની શું અસર થાય છે. સરકારનું કહેવું છે કે ગ્રાહકો પાસેથી MDR સીધો વસૂલવામાં આવશે નહીં, જ્યારે વેપારી સંગઠનોનો સવાલ છે કે વધતો વ્યવસાયિક ખર્ચ અંતે બજારની કિંમતો પર અસર કરશે કે નહીં. આ મુદ્દે આગામી સમયમાં સરકાર, NPCI, પેમેન્ટ કંપનીઓ અને વેપારી સંગઠનો વચ્ચેની ચર્ચા મહત્વપૂર્ણ રહેશે.
