Pending Court Cases India: ભારતમાં ન્યાયિક પ્રણાલી સામે લંબિત કેસોનું વધતું ભારણ એક ગંભીર પડકાર તરીકે સામે આવ્યું છે. કેન્દ્ર સરકારે સંસદમાં રજૂ કરેલી માહિતી અનુસાર દેશની સુપ્રીમ કોર્ટથી લઈને હાઈકોર્ટ અને જિલ્લા અદાલતો સુધી લાખો નહીં પરંતુ કરોડો કેસો હજુ પણ નિવારણની રાહ જોઈ રહ્યા છે. ખાસ કરીને દાયકાઓથી અટવાયેલા કેસોની સંખ્યા ચિંતાજનક હોવાનું સામે આવ્યું છે.
સુપ્રીમ કોર્ટમાં 10 વર્ષથી વધુ જૂના 10 હજારથી વધુ કેસ
કેન્દ્રીય કાયદા પ્રધાન અર્જુન રામ મેઘવાલે સંસદમાં લેખિત જવાબ આપતાં જણાવ્યું કે સુપ્રીમ કોર્ટમાં 10 વર્ષથી વધુ સમયથી 10,000થી વધુ કેસો લંબિત છે. તેમાં 20 વર્ષથી વધુ સમયથી અટવાયેલા 558 કેસોનો સમાવેશ થાય છે, જ્યારે 30 વર્ષથી વધુ સમયથી 26 કેસોનો હજુ સુધી અંત આવ્યો નથી. આ આંકડા દેશની સર્વોચ્ચ અદાલતમાં પણ લાંબા સમય સુધી ન્યાયની રાહ જોવી પડે છે તે દર્શાવે છે.
હાઈકોર્ટોમાં ત્રણ દાયકાથી વધુ જૂના 80 હજારથી વધુ કેસ બાકી
દેશના 25 ઉચ્ચ ન્યાયાલયોમાં પણ સ્થિતિ ચિંતાજનક છે. ઉપલબ્ધ આંકડા મુજબ 30 વર્ષથી વધુ સમયથી 80,660 કેસો હજુ સુધી લંબિત છે. ઘણા અરજદારો દાયકાઓથી પોતાના કેસના અંતિમ નિર્ણયની રાહ જોઈ રહ્યા છે, જેના કારણે ન્યાયિક પ્રક્રિયાની ગતિ અંગે પ્રશ્નો ઊભા થઈ રહ્યા છે.
દેશભરમાં કુલ 5.64 કરોડ કેસો લંબિત
નેશનલ જ્યુડિશિયલ ડેટા ગ્રિડ (NJDG)ના આંકડા અનુસાર સુપ્રીમ કોર્ટ, દેશના 25 હાઈકોર્ટ તેમજ જિલ્લા અને નીચલી અદાલતોમાં મળીને કુલ 5.64 કરોડ કેસો લંબિત છે. આ આંકડો દર્શાવે છે કે ન્યાયિક પ્રણાલી પર કેસોનું ભારણ સતત વધી રહ્યું છે.
9,800 કરોડથી વધુ ખર્ચ છતાં અપેક્ષિત પરિણામ નહીં
સરકારે વર્ષ 2011થી અત્યાર સુધી ન્યાયિક માળખામાં સુધારો, અદાલતોના આધુનિકીકરણ અને ન્યાયિક પ્રણાલીમાં ટેકનોલોજીના ઉપયોગ માટે 9,800 કરોડ રૂપિયાથી વધુ ખર્ચ કર્યો છે. છતાં પણ દાયકાઓથી લંબિત કેસોના નિવારણમાં અપેક્ષિત સુધારો જોવા મળ્યો નથી. ન્યાયિક વ્યવસ્થાને વધુ કાર્યક્ષમ બનાવવા માટે થયેલા રોકાણ છતાં જૂના કેસોની સંખ્યા હજુ પણ ઊંચી છે.
કેસોના સમયબદ્ધ નિવારણ માટે કોઈ નિશ્ચિત સમયમર્યાદા નથી
સંસદમાં પૂછાયેલા પ્રશ્નના જવાબમાં કાયદા પ્રધાને જણાવ્યું કે દેશની અદાલતોમાં કેસોના નિવારણ માટે કોઈ નિશ્ચિત સમયમર્યાદા નક્કી કરવામાં આવી નથી. તેમણે સ્પષ્ટ કર્યું કે કેસનો નિર્ણય કેટલા સમયમાં આવશે તે અનેક પરિબળો પર આધાર રાખે છે અને તે અંગે ન્યાયતંત્ર સ્વતંત્ર રીતે નિર્ણય લે છે.
ન્યાયમાં વિલંબ માટે અનેક કારણો જવાબદાર
સરકારના જણાવ્યા મુજબ કેસોના લાંબા સમય સુધી લંબિત રહેવા પાછળ અનેક કારણો જવાબદાર છે. તેમાં પૂરતી સંખ્યામાં ન્યાયાધીશો અને ન્યાયિક અધિકારીઓની અછત, અદાલતી સ્ટાફની ઉપલબ્ધતા, ભૌતિક માળખાની મર્યાદાઓ, કેસોની જટિલતા, પુરાવાઓનું સ્વરૂપ, તપાસ એજન્સીઓ, વકીલો, સાક્ષીઓ અને વાદી પક્ષનો સહકાર તેમજ કાયદાકીય પ્રક્રિયાના પાલન જેવા પરિબળોનો સમાવેશ થાય છે.
હાઈકોર્ટ અને નીચલી અદાલતોમાં મોટી સંખ્યામાં ખાલી જગ્યાઓ
જ્યારે સુપ્રીમ કોર્ટમાં ખાલી પડેલા પદો પર ન્યાયાધીશોની નિમણૂક ઝડપથી થઈ રહી હોવાનું સરકારે જણાવ્યું છે, ત્યારે હાઈકોર્ટ અને અધીનસ્થ અદાલતોમાં સ્થિતિ અલગ છે.
હાલમાં દેશના ઉચ્ચ ન્યાયાલયોમાં મંજૂર 1,122 પદોની સામે 341 ન્યાયાધીશોના પદો ખાલી છે. બીજી તરફ જિલ્લા અને નીચલી અદાલતોમાં મંજૂર 30,868 પદોની સામે 7,311 ન્યાયાધીશોની જગ્યાઓ હજુ સુધી ભરાઈ નથી.
ખાલી જગ્યાઓ માટે હાઈકોર્ટ કોલેજિયમ જવાબદાર હોવાનું સરકારનું કહેવું
કેન્દ્રીય કાયદા પ્રધાને જણાવ્યું કે હાઈકોર્ટોમાં ન્યાયાધીશોની મોટી સંખ્યામાં ખાલી જગ્યાઓ માટે સંબંધિત હાઈકોર્ટ કોલેજિયમો જવાબદાર છે. તેમના જણાવ્યા અનુસાર કોલેજિયમો સમયસર ભલામણો મોકલતા નથી, જેના કારણે નિમણૂક પ્રક્રિયામાં વિલંબ થાય છે.
હાઈકોર્ટનું કોલેજિયમ મુખ્ય ન્યાયાધીશ અને તે હાઈકોર્ટના બે વરિષ્ઠતમ ન્યાયાધીશોથી બને છે. જ્યારે સુપ્રીમ કોર્ટમાં ન્યાયાધીશોની નિમણૂક માટે ભલામણ કરવાની પ્રક્રિયા ભારતના મુખ્ય ન્યાયાધીશ દ્વારા શરૂ કરવામાં આવે છે.
લંબિત કેસો ઘટાડવા માટે એરિયર્સ કમિટીઓની રચના
સરકારે જણાવ્યું કે પાંચ વર્ષથી વધુ સમયથી લંબિત કેસોના ઝડપી નિવારણ માટે દેશના તમામ 25 ઉચ્ચ ન્યાયાલયો અને જિલ્લા અદાલતોમાં એરિયર્સ કમિટીઓની રચના કરવામાં આવી છે. આ કમિટીઓનો મુખ્ય હેતુ જૂના કેસોને પ્રાથમિકતા આપીને તેમનો વહેલો નિકાલ કરાવવાનો છે.
નવા કાયદાઓ દ્વારા પ્રક્રિયા ઝડપી બનાવવાનો પ્રયાસ
લંબિત કેસોની સંખ્યા ઘટાડવા માટે સરકારે છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં અનેક કાયદાકીય સુધારાઓ પણ અમલમાં મૂક્યા છે. તેમાં ભારતીય ન્યાય સંહિતા સહિતના નવા ફોજદારી કાયદા-2023, નેગોશિએબલ ઇન્સ્ટ્રુમેન્ટ્સ (સુધારા) અધિનિયમ-2018, કમર્શિયલ કોર્ટ્સ (સુધારા) અધિનિયમ-2018 અને સ્પેસિફિક રિલીફ (સુધારા) અધિનિયમ-2018નો સમાવેશ થાય છે.
સરકારનું માનવું છે કે આ કાયદાકીય સુધારાઓથી ન્યાયિક પ્રક્રિયા વધુ ઝડપી અને અસરકારક બનશે તેમજ લંબિત કેસોની સંખ્યામાં ઘટાડો કરવામાં મદદ મળશે.
વધતા લંબિત કેસો ન્યાયિક વ્યવસ્થા માટે મોટો પડકાર
દેશમાં કરોડો કેસો લંબિત હોવા, દાયકાઓ જૂના કેસોના હજુ સુધી નિકાલ ન થવા અને ન્યાયાધીશોની મોટી સંખ્યામાં ખાલી જગ્યાઓને કારણે ન્યાયિક વ્યવસ્થા પર ભારે દબાણ જોવા મળી રહ્યું છે. નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે માત્ર નવા કાયદા કે ટેકનોલોજી પૂરતી નથી, પરંતુ પૂરતી સંખ્યામાં ન્યાયાધીશોની નિમણૂક, અદાલતી માળખાનું વિસ્તરણ, આધુનિકીકરણ અને ઝડપી વહીવટી સુધારાઓ દ્વારા જ લાંબા ગાળે લંબિત કેસોની સમસ્યામાં નોંધપાત્ર ઘટાડો શક્ય બનશે.
