UP Advertisement Budget: ઉત્તર પ્રદેશ સરકારના સત્તાવાર બજેટ દસ્તાવેજોના વિશ્લેષણમાં રાજ્યના જાહેરાત અને પ્રચાર-પ્રસાર પર થયેલા ખર્ચ અંગે મહત્વપૂર્ણ વિગતો સામે આવી છે. ઉપલબ્ધ આંકડાઓ મુજબ, નાણાકીય વર્ષ 2017-18થી 2024-25 દરમિયાન રાજ્ય સરકારે જાહેરાત અને પ્રચાર સંબંધિત પ્રવૃત્તિઓ માટે કુલ ₹6,811.94 કરોડ ખર્ચ્યા છે. આ સમયગાળામાં સરેરાશ દરરોજ લગભગ ₹2.32 કરોડનો ખર્ચ થયો હોવાનું ગણતરી દર્શાવે છે.
કેન્દ્ર સરકારના સરેરાશ જાહેરાત ખર્ચ કરતાં વધુ ખર્ચ
ઉપલબ્ધ આંકડાઓ અનુસાર, ઉત્તર પ્રદેશ સરકારનો દૈનિક સરેરાશ જાહેરાત ખર્ચ કેન્દ્ર સરકારના છેલ્લા ઘણા વર્ષોના સરેરાશ ખર્ચ કરતાં વધુ રહ્યો છે. ઉપલબ્ધ માહિતી મુજબ, કેન્દ્ર સરકારનો છેલ્લા 11 વર્ષનો સરેરાશ જાહેરાત ખર્ચ અંદાજે ₹1.5 કરોડ પ્રતિદિન રહ્યો છે, જ્યારે ઉત્તર પ્રદેશ સરકારનો આંકડો લગભગ ₹2.32 કરોડ પ્રતિદિન સુધી પહોંચ્યો છે.
જો નાણાકીય વર્ષ 2025-26 માટે જાહેરાત અને પ્રચાર માટે ફાળવાયેલા ₹918.83 કરોડના બજેટને પણ ગણતરીમાં લેવામાં આવે તો છેલ્લા નવ વર્ષ દરમિયાન કુલ પ્રચાર બજેટ ₹7,730 કરોડથી વધુ થઈ જાય છે. આ સ્થિતિમાં દૈનિક સરેરાશ ખર્ચ લગભગ ₹2.35 કરોડ થાય છે.
જાહેરાત અને વિઝ્યુઅલ પ્રચાર પર જ સૌથી વધુ ખર્ચ
માહિતી અને જનસંપર્ક વિભાગના ખર્ચના વિશ્લેષણમાં જાણવા મળ્યું કે કુલ ખર્ચનો સૌથી મોટો હિસ્સો ‘Advertising and Visual Publicity’ માટે ફાળવવામાં આવ્યો હતો.
આ મથક હેઠળ છેલ્લા આઠ વર્ષમાં કુલ ₹5,658.16 કરોડ ખર્ચાયા, જે સમગ્ર ખર્ચના 83 ટકાથી વધુ છે. આ જ માધ્યમ દ્વારા સમાચારપત્રો, ટેલિવિઝન ચેનલો, વેબસાઇટ્સ અને અન્ય ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ્સ પર સરકારની જાહેરાતો પ્રકાશિત કરવામાં આવે છે.
વર્ષવાર આંકડાઓ દર્શાવે છે કે વર્ષ 2017-18માં આ મથક હેઠળ ₹236.33 કરોડનો ખર્ચ થયો હતો, જ્યારે વર્ષ 2024-25માં આ ખર્ચ વધીને ₹1,205.06 કરોડ સુધી પહોંચી ગયો હતો, જે અત્યાર સુધીનો સર્વોચ્ચ આંકડો છે.
પ્રકાશન અને અન્ય પ્રચાર પ્રવૃત્તિઓ પર પણ કરોડોનો ખર્ચ
| નાણાકીય વર્ષ | કુલ પ્રચાર/જાહેરાત ખર્ચ (કરોડ રૂપિયા) | વિશેષ નોંધ |
|---|---|---|
| 2017-18 | ₹294.86 | પ્રથમ સંપૂર્ણ નાણાકીય વર્ષ |
| 2018-19 | ₹330.00 | સતત વધારો |
| 2019-20 | ₹481.67 | – |
| 2020-21 | ₹392.88 | કોવિડ મહામારીનું પ્રથમ વર્ષ (નાનો ઘટાડો) |
| 2021-22 | ₹1,134.31 | મહામારી બાદ ભારે ઉછાળો |
| 2022-23 | ₹1,420.03 | અત્યાર સુધીનો સર્વોચ્ચ ખર્ચ (વિધાનસભા ચૂંટણીનું વર્ષ) |
| 2023-24 | ₹1,366.34 | નાનો ઘટાડો |
| 2024-25 | ₹1,391.18 | ફરી વધારો |
| 2025-26 (બજેટ) | ₹918.83 | ફાળવેલ જોગવાઈ (વાસ્તવિક ખર્ચ આવવાનો બાકી) |
જાહેરાત ઉપરાંત અન્ય વિવિધ પ્રચાર પ્રવૃત્તિઓ માટે પણ નોંધપાત્ર બજેટ ખર્ચાયું હતું.
સરકારી યોજનાઓ, ઉપલબ્ધિઓ અને વિકાસ કાર્યો અંગે બુકલેટ, પુસ્તિકાઓ અને પેમ્ફલેટ પ્રકાશિત કરવા માટે ‘Publications’ મથક હેઠળ ₹896.64 કરોડ ખર્ચાયા હતા.
તે ઉપરાંત વિવિધ પ્રચાર પ્રવૃત્તિઓ માટે પણ અલગ-અલગ ફાળવણી કરવામાં આવી હતી. ક્ષેત્ર પ્રચાર માટે ₹220.49 કરોડ, ફિલ્મ નિર્માણ માટે ₹20.32 કરોડ, સમુદાય રેડિયો અને ટેલિવિઝન કાર્યક્રમો માટે ₹11.46 કરોડ અને ફોટો સેવાઓ માટે ₹7.73 કરોડ ખર્ચવામાં આવ્યા હતા.
કેટલાક ખાસ કાર્યક્રમો માટે અલગથી ફાળવણી
જાહેરાતના નિયમિત બજેટ સિવાય કેટલાક વિશેષ કાર્યક્રમો માટે પણ અલગ ફાળવણી કરવામાં આવી હતી.
નાણાકીય વર્ષ 2021-22માં સ્વતંત્રતા દિવસ અને પ્રજાસત્તાક દિવસના પ્રચાર માટે ₹1.67 કરોડ, પત્રકાર કલ્યાણ કોષ માટે ₹5.38 કરોડ અને ફિલ્મ વિકાસ નિધિ માટે ₹15 કરોડ અલગથી ફાળવવામાં આવ્યા હતા.
આ જ પ્રકારની અલગ ફાળવણી વર્ષ 2022-23 તથા 2024-25માં પણ વિવિધ મથકો હેઠળ કરવામાં આવી હતી.
RTIમાં મીડિયા સંસ્થાઓના નામ જાહેર થયા નહીં
જાહેરાતના નાણાં કયા મીડિયા હાઉસોને આપવામાં આવ્યા તે જાણવા માટે માહિતીના અધિકાર કાયદા (RTI) હેઠળ અરજી કરવામાં આવી હતી.
પરંતુ રાજ્યના માહિતી વિભાગે આ માહિતી જાહેર કરવાનો ઇનકાર કર્યો હતો. કેટલીક અરજીઓનો જવાબ આપવામાં આવ્યો નહોતો, જ્યારે કેટલીક અરજીઓમાં એટલું જણાવાયું હતું કે આટલી વિશાળ માહિતી એકત્રિત કરવામાં ઘણો સમય અને સંસાધનો લાગશે.
2020-21માં ટીવી ચેનલોને ₹160 કરોડની જાહેરાતો
અગાઉ RTI મારફતે પ્રાપ્ત થયેલી માહિતી મુજબ વર્ષ 2020-21 દરમિયાન ઉત્તર પ્રદેશ સરકારે માત્ર ટેલિવિઝન ન્યૂઝ ચેનલોને જ અંદાજે ₹160 કરોડની જાહેરાતો આપી હતી.
તેમાં સૌથી વધુ ₹28.82 કરોડની જાહેરાતો Network18 ગ્રુપને આપવામાં આવી હોવાનું તે સમયના ઉપલબ્ધ આંકડાઓમાં સામે આવ્યું હતું.
સમાચારપત્રોથી લઈને ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ સુધી વ્યાપક જાહેરાત અભિયાન
સરકારનું પ્રચાર અભિયાન માત્ર પરંપરાગત મીડિયા સુધી મર્યાદિત રહ્યું નથી.
પ્રિન્ટ મીડિયામાં જુલાઈ મહિનાના 29 દિવસ દરમિયાન લખનૌમાંથી પ્રકાશિત થતા એક અગ્રણી દૈનિકમાં કુલ 54 સરકારી જાહેરાતો પ્રકાશિત થઈ હતી. તેમાં ત્રણ પૂર્ણ પાનાની, 32 અડધા પાનાની અને 19 ચોથા પાનાની જાહેરાતોનો સમાવેશ થતો હતો. એટલે કે સરેરાશ દરરોજ બે કરતાં વધુ જાહેરાતો પ્રકાશિત થઈ હતી.
એ જ સમયગાળા દરમિયાન અન્ય એક મોટા હિન્દી દૈનિકના લખનૌ સંસ્કરણમાં કુલ 49 સરકારી જાહેરાતો પ્રકાશિત કરવામાં આવી હતી.
ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ પર લાખો રૂપિયાના જાહેરાત કરારો
ડિજિટલ મીડિયામાં પણ રાજ્ય સરકારે મોટા પાયે જાહેરાત અભિયાન ચલાવ્યું હતું.
માર્ચ 2026 દરમિયાન 30 દિવસ માટે બે સમાચાર વેબસાઇટ્સને ‘સ્વાવલંબન ઉદ્યમ’, ‘UPમાં મહિલા સક્ષમ છે’ અને ‘સુપરફાસ્ટ રફ્તાર’ જેવા અભિયાનો માટે પ્રતિ વેબસાઇટ ₹94.40 લાખના બેનર જાહેરાત કરારો આપવામાં આવ્યા હતા.
તે ઉપરાંત જાન્યુઆરી 2026માં એક અગ્રણી સમાચાર વેબસાઇટ પર ‘મિશન શક્તિ’ અને ‘ઉજ્જ્વલા યોજના’ સંબંધિત જાહેરાતો માટે ₹70.80 લાખનું ચુકવણું કરવામાં આવ્યું હતું.
સરકારે પ્રાદેશિક સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ્સ પર પણ પોતાની જાહેરાતો માટે રોકાણ કર્યું હોવાનું દસ્તાવેજોમાં દર્શાવવામાં આવ્યું છે.
અન્ય વિભાગોએ પણ પ્રચાર માટે કરોડો ખર્ચ્યા
પ્રચાર ખર્ચ માત્ર માહિતી અને જનસંપર્ક વિભાગ પૂરતો મર્યાદિત રહ્યો નથી.
ઉદ્યોગ અને ઉદ્યોગ પ્રોત્સાહન વિભાગે પણ વર્ષ 2024-25 અને 2025-26 દરમિયાન પ્રચાર માટે કુલ ₹60 કરોડ ખર્ચ્યા હતા.
આમાંથી લગભગ ₹12 કરોડનો ખર્ચ માત્ર પ્રયાગરાજ કુંભ સંબંધિત પ્રચાર માટે કરવામાં આવ્યો હોવાનું RTIથી પ્રાપ્ત માહિતીમાં જણાવાયું હતું.
ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ સાથે ₹70 લાખનો કરાર
જુલાઈ 2025માં રાજ્યના ઉદ્યોગ નિર્દેશાલયે એક જાણીતા ડિજિટલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ સાથે લગભગ ₹70 લાખનો કરાર કર્યો હતો.
આ કરાર હેઠળ રાજ્યના તમામ 75 જિલ્લાઓમાં ‘એક જિલ્લો, એક ઉત્પાદન’ (ODOP) યોજના સાથે જોડાયેલા ઉદ્યોગસાહસિકો અને કારીગરોની 100થી વધુ સફળતા કથાઓ તૈયાર કરવાની જવાબદારી સોંપવામાં આવી હતી.
તે ઉપરાંત ‘Made in UP’ બ્રાન્ડ, રાજ્યની પરંપરા અને રોજગારી સંબંધિત વિડિયો ફિલ્મો તૈયાર કરવી, હસ્તકલા અને નવીનતા પર 500 કોફી ટેબલ પુસ્તકો પ્રકાશિત કરવા તેમજ પ્રાદેશિક ભાષાઓમાં રીલ્સ અને વિડિયો કન્ટેન્ટ તૈયાર કરવાનો પણ સમાવેશ કરવામાં આવ્યો હતો.
ખર્ચ અંગે પૂછાયેલા પ્રશ્નોના જવાબ મળ્યા નહીં
આ ખર્ચ અને કરાર પ્રક્રિયા અંગે સંબંધિત સરકારી વિભાગો અને કરાર કરનાર ડિજિટલ પ્લેટફોર્મને પ્રશ્નો મોકલવામાં આવ્યા હતા.
જોકે, અહેવાલ તૈયાર થયો ત્યાં સુધી કોઈ સત્તાવાર જવાબ પ્રાપ્ત થયો નહોતો.
અખિલેશ યાદવનો સરકાર પર આકરો પ્રહાર
આ ખર્ચના આંકડા સામે આવ્યા બાદ સમાજવાદી પાર્ટીના અધ્યક્ષ અને ઉત્તર પ્રદેશના પૂર્વ મુખ્યમંત્રી અખિલેશ યાદવે રાજ્ય સરકારની ટીકા કરી હતી.
તેમણે સરકાર પર પ્રચારને વધુ મહત્વ આપવાનો આરોપ લગાવતા મુખ્યમંત્રીને ‘પ્રચારજીવી’ તરીકે સંબોધ્યા હતા.
તેમણે સોશિયલ મીડિયા પર લખ્યું કે ભારે પ્રમાણમાં જાહેરાત ખર્ચવા છતાં સરકારને લોકપ્રિયતા કરતાં વધુ ટીકા મળી રહી છે.
સરકારના કાર્યકાળ અંગે અનેક મુદ્દાઓ ઉઠાવ્યા
અખિલેશ યાદવે પોતાના નિવેદનમાં અનેક અન્ય મુદ્દાઓનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો હતો.
તેમણે લખનૌ અગ્નિકાંડ બાદ પીડિત પરિવાર સાથે થયેલા વર્તન, કોવિડ સમયગાળાની કેટલીક ઘટનાઓ, પ્રશાસનિક અધિકારીઓ સાથેના વ્યવહાર અને અન્ય જાહેર પ્રસંગોની ચર્ચા કરી હતી.
તેમણે અયોધ્યા મંદિર સંબંધિત મુદ્દાઓ, વિરોધ પક્ષો સામેની કાર્યવાહી, બુલડોઝર કાર્યવાહી, કથિત ખોટા એન્કાઉન્ટર, કસ્ટડીમાં મોત, ભ્રષ્ટાચાર, પ્રશાસનના કામકાજ અને વીજળી, પાણી તથા માર્ગ જેવી મૂળભૂત સેવાઓના મુદ્દાઓને લઈને પણ સરકારની ટીકા કરી હતી.
પ્રચાર ખર્ચને લઈને રાજકીય ચર્ચા તેજ
રાજ્ય સરકારના જાહેરાત ખર્ચના આંકડા જાહેર થયા બાદ ઉત્તર પ્રદેશમાં પ્રચાર ખર્ચને લઈને રાજકીય ચર્ચા તેજ બની છે. એક તરફ સરકાર વિકાસ યોજનાઓ અને જાહેર માહિતી લોકો સુધી પહોંચાડવા માટે જાહેરાતોને જરૂરી ગણાવે છે, જ્યારે બીજી તરફ વિપક્ષ આ ખર્ચના પ્રમાણ અને તેની પ્રાથમિકતાઓ અંગે સવાલો ઉઠાવી રહ્યો છે. આગામી સમયમાં આ મુદ્દે વધુ રાજકીય ચર્ચા અને સ્પષ્ટતા થવાની સંભાવના છે.
