Har Ghar Tiranga campaign: ‘આઝાદી કા અમૃત મહોત્સવ’ અંતર્ગત 2022માં શરૂ કરાયેલું ‘હર ઘર તિરંગા’ અભિયાન હવે ચાર વર્ષ પૂર્ણ કરી ચૂક્યું છે. વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ આ અભિયાનનો ઉદ્દેશ્ય નાગરિકોને પોતાના ઘરો પર રાષ્ટ્રધ્વજ ફરકાવવા માટે પ્રેરિત કરવાનો, દેશભક્તિની ભાવના મજબૂત કરવાનો અને રાષ્ટ્રીય એકતાને પ્રોત્સાહન આપવાનો ગણાવ્યો હતો. આ વર્ષે 9થી 17 ઓગસ્ટ દરમિયાન તેને ‘વંદે માતરમ્’ની 150મી વર્ષગાંઠ સાથે પણ જોડવામાં આવ્યું છે.

સરકારના દાવા અને જનભાગીદારી

સરકારી તથા સરકાર સમર્થક માધ્યમોમાં અભિયાનની સફળતાને લઈને મોટા દાવા કરવામાં આવ્યા છે. તેમના અનુસાર, પ્રથમ જ વર્ષે દેશભરમાં 23 કરોડથી વધુ ઘરો પર તિરંગો ફરકાવવામાં આવ્યો હતો. અધિકૃત ‘હર ઘર તિરંગા’ પોર્ટલ પર પણ 7.5 કરોડથી વધુ લોકોએ તિરંગા સાથે પોતાની સેલ્ફી અપલોડ કરી હોવાનો દાવો કરવામાં આવ્યો છે. આ અભિયાનને જનભાગીદારી અને રાષ્ટ્રભાવનાને મજબૂત કરનાર મોટા રાષ્ટ્રીય અભિયાન તરીકે રજૂ કરવામાં આવે છે.

રોજગાર અને સ્વચ્છતા સાથે જોડાયેલા દાવા

અભિયાનના કારણે ધ્વજના ઉત્પાદન સાથે સંકળાયેલા મહિલા સ્વસહાય જૂથો, નાના ઉદ્યોગો અને વણકરો માટે આવક તથા રોજગારીની તકો વધ્યાનો પણ દાવો કરવામાં આવ્યો છે. ખાદી અને કાપડ ક્ષેત્રમાં તિરંગા તથા સંબંધિત સામગ્રીના વેપારમાં પણ નોંધપાત્ર વધારો થયો હોવાનું સરકાર તરફથી જણાવાયું છે. 2025માં ‘હર ઘર તિરંગા, હર ઘર સ્વચ્છતા’ હેઠળ 3.21 લાખથી વધુ ગામોમાં પ્લાસ્ટિક કચરા વ્યવસ્થાપન અને સ્વચ્છતા અભિયાન હાથ ધરાયાં હોવાનો દાવો પણ કરવામાં આવ્યો હતો.

અભિયાન સામે ઉઠતા રાજકીય અને ઐતિહાસિક સવાલો

જોકે, આ દાવાઓની સ્વતંત્ર પુષ્ટિ અંગે પ્રશ્નો ઉઠાવવામાં આવ્યા છે. ખાસ કરીને રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘ અને તેના રાજકીય વારસદાર તરીકે જોવામાં આવતી ભાજપની તિરંગા અંગેની ઐતિહાસિક ભૂમિકા ફરી ચર્ચામાં આવી છે. ટીકા કરનારાઓનો દાવો છે કે તિરંગા પ્રત્યેનો વર્તમાન ઉત્સાહ સંઘ પરિવારમાં રહેલા જૂના વલણથી સંપૂર્ણપણે અલગ છે.

1947 પહેલાં તિરંગા સામે સંઘનો અભિગમ

રાષ્ટ્રધ્વજની પસંદગી અંગે 1947માં બંધારણ સભામાં ચર્ચા થઈ ત્યારે જવાહરલાલ નેહરુના પ્રસ્તાવને અનેક સભ્યોએ સમર્થન આપ્યું અને તિરંગાને રાષ્ટ્રીય ધ્વજ તરીકે સ્વીકારવામાં આવ્યો. બીજી તરફ, સંઘના તત્કાલીન સરસંઘચાલક એમ.એસ. ગોલવલકરે 14 જુલાઈ, 1946ના પોતાના નિવેદનમાં ભગવા ધ્વજને ભારતીય સંસ્કૃતિનું વધુ સંપૂર્ણ પ્રતિનિધિત્વ કરતો ગણાવ્યો હતો. તેમનો મત હતો કે અંતે સમગ્ર રાષ્ટ્ર ભગવા ધ્વજ સમક્ષ નમશે.

‘ઓર્ગેનાઈઝર’માં ભગવા ધ્વજની માંગ

સંઘના અંગ્રેજી મુખપત્ર ‘ઓર્ગેનાઈઝર’એ પણ 1947 દરમિયાન તિરંગાને બદલે ભગવા ધ્વજને રાષ્ટ્રીય ધ્વજ બનાવવાની માંગ કરી હતી. 7 જુલાઈ, 1947ના ‘National Flag’ શીર્ષક સંપાદકીયમાં એક એવા ધ્વજની તરફેણ કરવામાં આવી હતી, જે હિંદુ રાષ્ટ્રનું પ્રતિનિધિત્વ કરે. 14 ઓગસ્ટ, 1947ના અંકમાં પણ તિરંગાની ટીકા કરવામાં આવી અને ત્રણ રંગોને અશુભ ગણાવતી દલીલો રજૂ કરવામાં આવી હતી.

આઝાદી પછી પણ વિવાદ યથાવત

તિરંગા અંગેની ટીકા આઝાદી પછી પણ સંપૂર્ણપણે સમાપ્ત થઈ નહોતી. 1982માં વિશ્વ હિંદુ પરિષદ સાથે જોડાયેલી સંત સમિતિની બેઠકમાં ભારતીય બંધારણ અને રાષ્ટ્રગાન અંગે વાંધા વ્યક્ત કરવામાં આવ્યા હતા. તે સમયે રાષ્ટ્રધ્વજમાં રહેલા અશોક ચક્ર અંગે પણ સામ્રાજ્યવાદ સાથે જોડાયેલી ટીકા કરવામાં આવી હતી. જોકે અશોક ચક્રને સામાન્ય રીતે ધર્મ, ગતિ, ન્યાય અને પ્રગતિના પ્રતીક તરીકે સમજવામાં આવે છે.

2001નો નાગપુર વિવાદ અને 2002માં તિરંગો

સંઘના નાગપુર સ્થિત મુખ્યાલય પર તિરંગો ફરકાવવાનો મુદ્દો પણ લાંબા સમય સુધી ચર્ચામાં રહ્યો. 2001ના પ્રજાસત્તાક દિવસે ત્રણ યુવાનોએ મુખ્યાલય પર તિરંગો ફરકાવવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો. આ ઘટનાને પગલે તેમની સામે કેસ નોંધાયો. ત્યારબાદ 2002માં સંઘના નાગપુર મુખ્યાલય પર પ્રથમ વખત તિરંગો ફરકાવવામાં આવ્યો. આ સમયગાળાને લઈને સંઘની રાષ્ટ્રધ્વજ પ્રત્યેની નીતિમાં આવેલા પરિવર્તન અંગે અનેક ચર્ચાઓ થઈ છે.

તિરંગાના રાજકીય ઉપયોગ અંગે પણ સવાલો

1992માં મુરલી મનોહર જોશીએ શ્રીનગરના લાલ ચોકમાં તિરંગો ફરકાવ્યો હતો, જ્યારે 1994માં ઉમા ભારતીએ કર્ણાટકના હુબલીમાં તિરંગો ફરકાવ્યો હતો. હુબલીની ઘટનાને પગલે તણાવ અને હિંસાની સ્થિતિ સર્જાઈ હતી. આ ઘટનાઓને કારણે રાષ્ટ્રધ્વજ દેશની એકતાના પ્રતીક તરીકે ઉપયોગમાં લેવાયો કે રાજકીય સંઘર્ષના પ્રતીક તરીકે, તે અંગે પણ ચર્ચા થઈ.

‘હર ઘર તિરંગા’ની વ્યાપક રાજકીય ચર્ચા

આજે કેન્દ્ર સરકાર અને ભાજપ દ્વારા તિરંગાને રાષ્ટ્રીય ગૌરવ તથા એકતાના પ્રતીક તરીકે વ્યાપક રીતે પ્રોત્સાહિત કરવામાં આવે છે. પરંતુ ટીકાકારોનું કહેવું છે કે રાષ્ટ્રધ્વજ સાથે જોડાયેલી ઐતિહાસિક ભૂમિકાઓ અને સંઘના ભૂતકાળના અભિગમને પણ ચર્ચામાં સામેલ કરવો જોઈએ. તેમના મતે તિરંગો માત્ર એક સરકારી અભિયાનનો ભાગ નહીં, પરંતુ સ્વતંત્રતા સંગ્રામ, બંધારણ અને ભારતની બહુવિધતાની સામૂહિક વિરાસતનું પ્રતીક છે.

તિરંગાની વિરાસતનો અર્થ શું?

‘હર ઘર તિરંગા’ અભિયાનને લઈને સૌથી મોટો પ્રશ્ન કદાચ આ નથી કે કેટલા ઘરો પર ધ્વજ ફરકાવ્યો, પરંતુ રાષ્ટ્રધ્વજ જે મૂલ્યોનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે તેને સમાજ અને રાજકારણ કેટલું સ્વીકારે છે. તિરંગો સ્વતંત્રતા, લોકશાહી, સમાનતા અને વિવિધતામાં એકતાનું પ્રતીક છે. તેથી તેની ઉજવણી સાથે તેના ઐતિહાસિક અર્થ અને બંધારણીય મૂલ્યોને જાળવવાની જવાબદારી પણ એટલી જ મહત્વપૂર્ણ બની જાય છે.