Women Reservation: સ્વાતંત્ર્ય દિવસના અવસરે લાલ કિલ્લાની પ્રાચીર પરથી વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ લોકસભા અને રાજ્ય વિધાનસભાઓમાં મહિલાઓને 33 ટકા પ્રતિનિધિત્વ આપવાની બંધારણીય જોગવાઈને ઝડપથી અમલમાં મૂકવા માટે તમામ રાજકીય પક્ષોને સાથે આવવાની અપીલ કરી છે. મોદીએ મહિલાઓને રાજકીય નિર્ણય પ્રક્રિયામાં વધુ સ્થાન આપવાની વાતને ‘સમયની જરૂરિયાત’ ગણાવી હતી. જોકે, સરકારની આ પહેલને લઈને વિપક્ષ સીમાંકન અને લોકસભાની બેઠકો વધારવાના પ્રસ્તાવ સાથે જોડાયેલા રાજકીય અને બંધારણીય પ્રશ્નો ઉઠાવી રહ્યો છે.
‘મહિલાઓને તેમનો હક આપો’, મોદીની રાજકીય પક્ષોને અપીલ
લાલ કિલ્લા પરથી પોતાના સંબોધનમાં મોદીએ કહ્યું કે સંસદે ‘નારી શક્તિ વંદન અધિનિયમ’ પસાર કર્યો છે, પરંતુ મહિલાઓના રાજકીય પ્રતિનિધિત્વનું સ્વપ્ન લાંબા સમયથી રાજકીય મતભેદોમાં અટવાતું રહ્યું છે. તેમણે તમામ પક્ષોને આ મુદ્દે રાજકીય શ્રેયની ચિંતા કર્યા વગર આગળ આવવા અપીલ કરી હતી. મોદીએ વિપક્ષને સંદેશ આપતાં કહ્યું કે જો તેઓ ઇચ્છે તો આ પહેલનો શ્રેય પોતે લઈ શકે છે, પરંતુ મહિલાઓને તેમનો અધિકાર મળવો જોઈએ અને તેમને દેશની નીતિઓ ઘડવામાં સીધી ભૂમિકા ભજવવાની તક મળવી જોઈએ.
40 વર્ષથી અટવાયેલા સ્વપ્નનો મોદીએ કર્યો ઉલ્લેખ
મોદીએ પોતાના ભાષણમાં કહ્યું કે છેલ્લા લગભગ 40 વર્ષથી મહિલાઓને વિધાનસભાઓ અને લોકસભામાં યોગ્ય પ્રતિનિધિત્વ આપવાનો મુદ્દો રાજકારણના ક્ષેત્રમાં અટવાતો રહ્યો છે. તેમણે સંસદમાં નારી શક્તિ વંદન અધિનિયમ પસાર થવાનો ઉલ્લેખ કરતાં કહ્યું કે હવે આ જોગવાઈને વાસ્તવિક રાજકીય પ્રતિનિધિત્વમાં પરિવર્તિત કરવાની જરૂર છે. તેમના જણાવ્યા મુજબ ભારતની મહિલાઓ STEM, રમતગમત સહિત વિવિધ ક્ષેત્રોમાં સતત પોતાની ક્ષમતા સાબિત કરી રહી છે, ત્યારે રાજકીય વ્યવસ્થામાં પણ તેમની ભાગીદારી વધવી જોઈએ.
33% અનામતની પાછળ સીમાંકનનો મોટો પ્રશ્ન
મહિલા અનામતના અમલ સાથે જોડાયેલો એક મહત્વપૂર્ણ મુદ્દો લોકસભા અને વિધાનસભા બેઠકોના સીમાંકનનો છે. સરકાર બંધારણ (131મો સુધારા) વિધેયક દ્વારા લોકસભાની સંખ્યા વધારવા અને ત્યારબાદ મતવિસ્તારોની સીમાઓનું પુનઃનિર્ધારણ કરવાની દિશામાં આગળ વધવા માંગતી હોવાનું જણાવાયું છે. વિપક્ષનો આક્ષેપ છે કે મહિલાઓના અનામતની આડમાં સીમાંકનની પ્રક્રિયાને આગળ ધપાવવામાં આવી રહી છે, જેના કારણે વિવિધ રાજ્યો વચ્ચે રાજકીય પ્રતિનિધિત્વના સંતુલન અંગે નવા પ્રશ્નો ઊભા થઈ શકે છે.
સંસદમાં વિધેયકને બે-તૃતીયાંશ બહુમતી મળી નહોતી
આ વિધેયકને એપ્રિલમાં સંસદમાં મોટો રાજકીય પડકાર મળ્યો હતો. બે-તૃતીયાંશ બહુમતી જરૂરી હોવા છતાં સરકાર તેને પસાર કરાવી શકી નહોતી. મતદાન દરમિયાન વિધેયકની તરફેણમાં 298 મત પડ્યા હતા, જ્યારે 230 સાંસદોએ તેની વિરુદ્ધ મતદાન કર્યું હતું. વિપક્ષી પક્ષો આ મુદ્દે એકસાથે આવ્યા હતા. આ પરાજયને મોદી સરકાર માટે મહત્વપૂર્ણ રાજકીય આંચકો માનવામાં આવ્યો હતો અને 12 વર્ષના શાસનકાળમાં તેની પ્રથમ મોટી વિધાનસભાકીય હાર તરીકે પણ તેનો ઉલ્લેખ થયો હતો.
સરકાર ફરીથી વિધેયક લાવવાની તૈયારીમાં હતી
સૂત્રોના જણાવ્યા અનુસાર ભાજપની આગેવાનીવાળી સરકાર ચોમાસુ સત્ર દરમિયાન આ બંધારણીય સુધારા વિધેયકને ફરીથી આગળ વધારવાની તૈયારી કરી રહી હતી. સરકાર માટે આ મુદ્દો માત્ર મહિલા પ્રતિનિધિત્વ પૂરતો મર્યાદિત નથી, પરંતુ ભવિષ્યના લોકસભા સીમાંકન અને સંસદની રચના સાથે પણ જોડાયેલો છે. તેથી વિધેયકને લઈને સરકાર અને વિપક્ષ વચ્ચે રાજકીય ખેંચતાણ ચાલુ રહેવાની શક્યતા છે.
ચોમાસુ સત્રમાં અન્ય મુદ્દાઓને કારણે સરકાર ઘેરાઈ
જોકે, ચોમાસુ સત્ર દરમિયાન સરકારની મુશ્કેલીઓ વધી હતી. NEET-UG પેપર લીક, પરીક્ષામાં ગેરરીતિના આરોપો અને વિદ્યાર્થીઓના વિરોધ જેવા મુદ્દાઓને કારણે સંસદમાં સતત હોબાળો થયો હતો. ત્યારબાદ આ મામલાઓમાં અધિકારીઓ સામે થયેલી કાર્યવાહી અને રાજકીય આરોપ-પ્રત્યારોપ વચ્ચે સંસદનું કામકાજ પણ અનેક વખત પ્રભાવિત થયું હતું. પરિણામે સરકાર જે બંધારણીય સુધારાઓને આગળ વધારવા માગતી હતી, તેમાં પણ રાજકીય ગતિ ધીમી પડી હતી.
‘લખપતિ દીદી’ યોજનાના લક્ષ્યમાં પણ મોટો વધારો
મોદીએ પોતાના ભાષણમાં મહિલાઓના આર્થિક સશક્તિકરણનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો. તેમણે જણાવ્યું કે સરકારનો ‘લખપતિ દીદી’ યોજનાનો લાભ ત્રણ કરોડ મહિલાઓ સુધી પહોંચાડવાનો લક્ષ્ય હતો, પરંતુ આ લક્ષ્ય પહેલેથી જ પાર થઈ ગયું છે. હવે સરકાર છ કરોડ મહિલાઓ સુધી આ લાભ પહોંચાડવાનું લક્ષ્ય ધરાવે છે. આ ઉદાહરણ દ્વારા મોદીએ મહિલાઓને માત્ર રાજકીય જ નહીં, પરંતુ આર્થિક રીતે પણ સશક્ત બનાવવાની સરકારની નીતિ રજૂ કરી.
મહિલા અનામતનો મુદ્દો હવે ફરી રાજકીય કેન્દ્રમાં
લાલ કિલ્લા પરથી વડાપ્રધાનની અપીલ બાદ મહિલા અનામતનો મુદ્દો ફરીથી રાષ્ટ્રીય રાજકારણના કેન્દ્રમાં આવ્યો છે. સરકાર તેને મહિલાઓના અધિકાર અને રાજકીય સશક્તિકરણ સાથે જોડે છે, જ્યારે વિપક્ષ તેના અમલની પ્રક્રિયા, સીમાંકન અને લોકસભાની બેઠકોમાં સંભવિત ફેરફારો અંગે પ્રશ્નો ઉઠાવી રહ્યો છે. હવે નજર એ વાત પર રહેશે કે સરકાર બંધારણ (131મો સુધારા) વિધેયકને ફરીથી સંસદમાં ક્યારે અને કયા સ્વરૂપે લાવે છે અને આ વખતે તેને જરૂરી બહુમતી મેળવવામાં સફળતા મળે છે કે નહીં.
