Tamil Nadu Politics: ભારતમાં ધાર્મિક રાજકારણ અને મંદિર વ્યવસ્થાપન અંગે ચર્ચા થાય ત્યારે તમિલનાડુનું ઉદાહરણ ઘણીવાર અલગ રીતે સામે આવે છે. ઉપલબ્ધ આંકડાઓ અનુસાર, રાજ્યમાં આશરે 79,154 મંદિરો છે, જે અન્ય રાજ્યોની સરખામણીએ સૌથી વધુ સંખ્યા છે. તેમ છતાં રાજ્યની રાજનીતિમાં ધાર્મિક ઓળખ કરતાં ભાષા, સામાજિક ન્યાય, અનામત અને કલ્યાણકારી યોજનાઓ જેવા મુદ્દાઓનું પ્રભુત્વ લાંબા સમયથી જોવા મળે છે.

મંદિરોની સંખ્યામાં તમિલનાડુ સૌથી આગળ

મંદિરોની સંખ્યાના દર્શાવવામાં આવેલા આંકડા પ્રમાણે મહારાષ્ટ્રમાં 77,283 અને તમિલનાડુમાં 79,154 મંદિરો છે. ત્યારબાદ કર્ણાટકમાં 61,232, પશ્ચિમ બંગાળમાં 53,658 અને આંધ્ર પ્રદેશમાં 47,152 મંદિરો દર્શાવવામાં આવ્યા છે. રાજસ્થાનમાં 39,392, બિહારમાં 29,748, ઓડિશામાં 30,877, તેલંગાણામાં 28,312 અને મધ્ય પ્રદેશમાં 27,947 મંદિરોનો આંકડો આપવામાં આવ્યો છે. કેરળમાં 22,931, ઝારખંડમાં 14,680, છત્તીસગઢમાં 9,484 અને આસામમાં 5,394 મંદિરો દર્શાવવામાં આવ્યા છે. ગુજરાત માટે 4,995, ઉત્તર પ્રદેશ માટે 3,758, હરિયાણા, પંજાબ અને ઉત્તરાખંડ જેવા રાજ્યો માટે આશરે 3,000થી 5,000 વચ્ચેના આંકડા રજૂ કરવામાં આવ્યા છે. જમ્મુ-કાશ્મીરમાં 208 અને ગોવામાં 1,855 મંદિરો દર્શાવવામાં આવ્યા છે.

HR&CE પાસે મંદિર વ્યવસ્થાપનની મોટી જવાબદારી

તમિલનાડુમાં મંદિરોના સંચાલનમાં રાજ્ય સરકારના હિન્દુ રિલિજિયસ એન્ડ ચેરિટેબલ એન્ડોવમેન્ટ્સ વિભાગ એટલે કે HR&CEની મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા છે. આ વિભાગ આશરે 44,000 મંદિરો ઉપરાંત વિવિધ મઠો, એન્ડોવમેન્ટ્સ અને ટ્રસ્ટ સાથે જોડાયેલું વ્યવસ્થાપન સંભાળે છે. વિભાગ પાસે મંદિરો સાથે જોડાયેલી આશરે 4.78 લાખ એકર જમીનના રેકોર્ડની પણ જવાબદારી છે. જોકે તમામ મંદિરો સીધા એકસરખી રીતે સરકાર દ્વારા ચલાવવામાં આવે છે એવું માનવું યોગ્ય નથી; HR&CEની કાનૂની અને વહીવટી સત્તા મંદિર પ્રમાણે અલગ હોઈ શકે છે.

આ વ્યવસ્થાની ઐતિહાસિક શરૂઆત ક્યાંથી થઈ?

તમિલનાડુમાં ધાર્મિક સંસ્થાઓના વહીવટમાં રાજ્યની ભૂમિકા બ્રિટિશ સમયથી વિકસતી ગઈ. 1863ના Religious Endowments Act બાદ આ ક્ષેત્રમાં કાનૂની માળખું વિકસ્યું. ત્યારબાદ 1925માં Madras Hindu Religious Endowments Act આવ્યો. સ્વતંત્રતા પછી 1951ના કાયદા અને અંતે 1959ના Tamil Nadu Hindu Religious and Charitable Endowments Actથી વર્તમાન વ્યવસ્થાને વધુ સ્પષ્ટ માળખું મળ્યું.

મંદિરની આવક, જમીન અને વહીવટ પર વિભાગની ભૂમિકા

HR&CE મંદિરના વહીવટ માટે Executive Officersની નિમણૂક કરી શકે છે, હિસાબોની દેખરેખ રાખે છે અને મંદિરની જમીન તથા સંપત્તિના રેકોર્ડનું સંચાલન કરે છે. વિભાગ દ્વારા મંદિરોની જમીનને કબજામાંથી મુક્ત કરાવવાના પ્રયાસો પણ કરવામાં આવ્યા છે. દાવા મુજબ 2021 પછી 530 એકરથી વધુ મંદિર જમીન પરત મેળવવામાં આવી છે, જેની કિંમત આશરે ₹2,000 કરોડ હોવાનું જણાવાયું છે. 4.78 લાખ એકરમાંથી આશરે 3.43 લાખ એકરની જમીન સંબંધિત દસ્તાવેજો ઓનલાઈન ઉપલબ્ધ કરાવવામાં આવ્યા હોવાનો પણ ઉલ્લેખ થાય છે.

મંદિર વ્યવસ્થાપન અંગે સરકાર સામે ગંભીર સવાલો

આ વ્યવસ્થા જોકે વિવાદોથી મુક્ત નથી. મુખ્ય સવાલ એ છે કે સેક્યુલર રાજ્ય સરકાર એક ચોક્કસ ધર્મના ધાર્મિક સ્થળોના વહીવટમાં આટલી મોટી ભૂમિકા કેમ ભજવે છે. બીજો સવાલ એ છે કે આવા કાયદા અન્ય ધર્મોના ધાર્મિક સ્થળો પર સમાન રીતે કેમ લાગુ પડતા નથી. ત્રીજો મુદ્દો વહીવટી કાર્યક્ષમતાનો છે. તમિલનાડુ સરકારે મદ્રાસ હાઈકોર્ટ સમક્ષ જણાવ્યું હતું કે રાજ્યમાં 11,999 મંદિરોમાં નિયમિત પૂજા થતી નથી, કારણ કે તેમની વાર્ષિક આવક ₹10,000થી પણ ઓછી છે.

‘ફ્રી ટેમ્પલ્સ’ અભિયાન અને સરકારનો જવાબ

આ મુદ્દાઓને કારણે કેટલાક ધાર્મિક નેતાઓ અને BJP તરફથી મંદિરને સરકારી નિયંત્રણમાંથી મુક્ત કરવાની માંગ સાથે ‘Free Temples’ અભિયાન પણ ચલાવવામાં આવ્યું છે. તેના સમર્થકોનું કહેવું છે કે મંદિરનું સંચાલન સરકારથી અલગ થવું જોઈએ. બીજી તરફ સરકારનું તર્ક છે કે ખાનગી નિયંત્રણમાં સંપત્તિ અને આવકના દુરુપયોગ તથા મંદિરની જમીન પર ગેરકાયદેસર કબજાનું જોખમ વધી શકે છે. તેથી સરકાર પારદર્શિતા વધારવા પર ભાર મૂકે છે.

પેરિયાર અને દ્રવિડિયન ચળવળની અસર

તમિલનાડુના આ રાજકીય માળખાને સમજવા માટે 20મી સદીના દ્રવિડિયન આંદોલનને સમજવું જરૂરી છે. ઈ.વી. રામાસ્વામી, જેને પેરિયાર તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, તેમણે 1920ના દાયકામાં Self-Respect Movement શરૂ કર્યું. આ ચળવળનો ભાર જાતિભેદ સામે સમાનતા, શિક્ષણ, મહિલાઓના અધિકારો અને પરંપરાઓને તર્કની કસોટી પર ચકાસવા પર હતો. પેરિયાર પોતે નાસ્તિક હતા અને ધાર્મિક પરંપરાઓની તીવ્ર ટીકા કરતા હતા.

મુદ્દો મંદિર વિરુદ્ધ નહીં, સત્તાના નિયંત્રણનો હતો

દ્રવિડિયન ચળવળનો એક મહત્વપૂર્ણ પ્રશ્ન એ હતો કે મંદિરમાં કોને પ્રવેશ મળશે, કોણ ધાર્મિક ભૂમિકા ભજવી શકશે અને મંદિરની સંપત્તિ તથા આવકનું નિયંત્રણ કોના હાથમાં રહેશે. આ ચળવળે મંદિર પ્રવેશ, જાતિ સમાનતા અને સામાજિક ભાગીદારી જેવા મુદ્દાઓને રાજકીય ચર્ચાના કેન્દ્રમાં લાવ્યા. પરિણામે તમિલનાડુમાં ધાર્મિક આસ્થા સમાપ્ત થઈ નહીં; તેના બદલે ધાર્મિક ઓળખ અને રાજકીય ઓળખ વચ્ચેનું અંતર અલગ રીતે વિકસ્યું.

તમિલ રાજકારણમાં ધર્મની જગ્યાએ ભાષા અને સામાજિક ન્યાય

તમિલનાડુની રાજનીતિમાં તમિલ ભાષા અને પ્રાદેશિક ઓળખ, સામાજિક ન્યાય અને અનામત તથા સરકારી કલ્યાણ યોજનાઓ લાંબા સમયથી મહત્વના મુદ્દા રહ્યા છે. હિન્દી વિરોધી આંદોલનથી લઈને તમિલ ભાષા અને સંસ્કૃતિના ગૌરવ સુધી ભાષા રાજકારણનું કેન્દ્ર રહી છે. સાથે જ અનામત અને સામાજિક ન્યાય તથા મધ્યાહન ભોજન જેવી કલ્યાણકારી નીતિઓએ પણ ચૂંટણી રાજકારણને આકાર આપ્યો.

ચૂંટણીના આંકડા શું કહે છે?

2021ની તમિલનાડુ વિધાનસભા ચૂંટણીમાં BJPને 234માંથી માત્ર 4 બેઠકો મળી હતી અને તેનો મતહિસ્સો આશરે 3 ટકા હતો. 2022ની સ્થાનિક ચૂંટણીમાં તેનો શ્રેષ્ઠ મતહિસ્સો આશરે 5.7 ટકા રહ્યો. 2024ની લોકસભા ચૂંટણીમાં BJPનો મતહિસ્સો વધીને 11.24 ટકા થયો, છતાં રાજ્યમાં પાર્ટીને બેઠકોના સ્તરે મર્યાદિત સફળતા મળી.

2026ની ચૂંટણીમાં બદલાવ, પરંતુ દ્રવિડિયન રાજકારણ યથાવત

2026ની વિધાનસભા ચૂંટણીમાં લાંબા સમયથી ચાલતી દ્વિપક્ષીય રાજકીય વ્યવસ્થામાં મોટો ફેરફાર થયો. 1967 પછી DMK અને AIADMK વચ્ચે સત્તા ફરતી રહી હતી, પરંતુ 2026માં અભિનેતા વિજયની Tamilaga Vettri Kazhagam એટલે કે TVKએ પોતાના પ્રથમ જ ચૂંટણી પ્રયાસમાં 108 બેઠકો જીતીને સૌથી મોટી પાર્ટી તરીકે ઉભરી હોવાનું અહીં રજૂ કરવામાં આવ્યું છે. બહુમતી માટે 118 બેઠકો જરૂરી હતી. DMK 59 અને AIADMK 47 બેઠકો પર રહી, જ્યારે BJPને માત્ર 1 બેઠક મળી. મતદાન પણ 85.1 ટકા સાથે અત્યંત ઊંચા સ્તરે રહ્યું.

ધાર્મિક સમાજ અને ધાર્મિક રાજકારણ અલગ બાબતો

તમિલનાડુનું ઉદાહરણ એ વાત દર્શાવે છે કે કોઈ સમાજમાં ધાર્મિક આસ્થા મજબૂત હોવી અને ચૂંટણીમાં ધાર્મિક ઓળખને મુખ્ય મુદ્દો બનાવવો એક જ બાબત નથી. વ્યક્તિ નિયમિત રીતે મંદિરે જઈ શકે છે અને છતાં મત આપતી વખતે રોજગાર, પાણી, વીજળી, શિક્ષણ, અનામત, કલ્યાણ યોજનાઓ અથવા ભાષા જેવા મુદ્દાઓને પ્રાથમિકતા આપી શકે છે.

તમિલનાડુની કહાનીને સમગ્ર ભારતમાં લાગુ કરી શકાય નહીં

તમિલનાડુનું રાજકીય મોડેલ તેની લગભગ એક સદી લાંબી સામાજિક અને દ્રવિડિયન રાજકીય ચળવળનું પરિણામ છે. કેરળ, પશ્ચિમ બંગાળ અથવા ઉત્તર ભારતના રાજ્યોની સામાજિક અને રાજકીય પરિસ્થિતિ અલગ છે. તેથી તમિલનાડુમાં ધાર્મિક રાજકારણની મર્યાદિત ભૂમિકાને કોઈ સરળ ‘ફોર્મ્યુલા’ તરીકે બીજા રાજ્યોમાં લાગુ કરી શકાય નહીં. મંદિર વ્યવસ્થાપનમાં સરકારની ભૂમિકા યોગ્ય છે કે નહીં તે અંગે પણ કોર્ટ, રાજકીય પક્ષો અને સમાજમાં ચર્ચા ચાલુ છે. પરંતુ તમિલનાડુનું ઉદાહરણ એટલું ચોક્કસ બતાવે છે કે મોટી ધાર્મિક હાજરી હોવા છતાં રાજકારણના મુખ્ય મુદ્દા ધાર્મિક ઓળખથી અલગ હોઈ શકે છે.