E20 Fuel: ભારતમાં પેટ્રોલમાં ઇથેનોલનું મિશ્રણ વધારવાની નીતિ વચ્ચે મુખ્ય આર્થિક સલાહકાર વી. અનંત નાગેશ્વરન અને નાણાં મંત્રાલયના સલાહકાર આકાશ પુજારીએ મહત્વપૂર્ણ સવાલો ઉઠાવ્યા છે. ઇન્ડિયન એક્સપ્રેસમાં લખાયેલા એક સંપાદકીયમાં બંનેએ જણાવ્યું છે કે પેટ્રોલમાં ઇથેનોલ મિશ્રણના ફાયદા અમર્યાદિત નથી. તેમના મતે E20 એટલે કે 20 ટકા ઇથેનોલ મિશ્રણ બાદ વધુ આગળ વધવાથી માત્ર વાહનચાલકો જ નહીં, પરંતુ તલહન ખેડૂતો અને પાણીના સંસાધનો પર પણ અસર પડી શકે છે.

જૂના વાહનો માટે E10નો વિકલ્પ આપવાની ભલામણ

નાગેશ્વરન અને પુજારીએ પેટ્રોલ પંપો પર ઓછા મિશ્રણવાળું ઇંધણ, ખાસ કરીને E10 એટલે કે 10 ટકા ઇથેનોલ મિશ્રિત પેટ્રોલ ફરી ઉપલબ્ધ કરાવવાની ભલામણ કરી છે. તેમના જણાવ્યા મુજબ ગ્રાહકોને E10 અથવા E20માંથી પસંદગી કરવાની તક મળવી જોઈએ. આ વ્યવસ્થાથી જૂના વાહનો ધરાવતા લોકોની ચિંતા ઓછી થઈ શકે છે અને નવા ઇંધણને અનુરૂપ વાહનોમાં પરિવર્તન માટે વધુ સમય મળી શકે છે.

7.5થી 8 કરોડ જૂના વાહનોને લઈને ચિંતા

સલાહકારોના જણાવ્યા અનુસાર દેશમાં અંદાજે 7.5થી 8 કરોડ કાર્બ્યુરેટરવાળા જૂના વાહનો છે, જે E20 ઇંધણ પર યોગ્ય રીતે ચાલી શકતા નથી. તેમણે વધુ વ્યાપક રીતે એવો પણ ઉલ્લેખ કર્યો છે કે અંદાજે 75થી 80 કરોડ વાહનો એવા છે, જેમને કેટલાક પાર્ટ્સ બદલ્યા વિના 20 ટકા ઇથેનોલ મિશ્રણ માટે અનુકૂળ બનાવવું શક્ય નથી. સ્પેર પાર્ટ્સના બજાર અને મિકેનિકોના નેટવર્ક માટે આટલા મોટા પાયે પરિવર્તન ઝડપથી કરવું મુશ્કેલ હોવાનું તેમણે જણાવ્યું છે.

E20થી ઇંધણ કાર્યક્ષમતામાં લગભગ 6 ટકાનો ઘટાડો

નાગેશ્વરન અને પુજારી એ વાત સાથે સહમત છે કે E20 માટે યોગ્ય રીતે તૈયાર કરવામાં આવેલા વાહનોને સામાન્ય રીતે ઇંધણથી નુકસાન થતું નથી. જોકે, તેમના લેખમાં E20થી ઇંધણ કાર્યક્ષમતામાં આશરે 6 ટકાનો ઘટાડો થવાની વાત કરવામાં આવી છે. આ કારણે જૂના વાહનોના માલિકોને ઓછા મિશ્રણવાળા પેટ્રોલનો વિકલ્પ આપવો યોગ્ય હોવાનું તેમનું માનવું છે.

ગડકરીના અભિગમથી અલગ મત

મુખ્ય આર્થિક સલાહકાર અને નાણાં મંત્રાલયના સલાહકારનો આ અભિગમ કેન્દ્રીય માર્ગ પરિવહન અને રાજમાર્ગ મંત્રી નિતિન ગડકરીના અગાઉના વલણથી અલગ છે. ગડકરીએ જૂનમાં એવા નિયમોને મંજૂરી આપી હતી, જેના હેઠળ વાહનો 100 ટકા સુધી ઇથેનોલનો ઉપયોગ કરી શકે તેવી દિશામાં માર્ગ મોકળો થયો હતો. ગડકરી અગાઉ E20ને કારણે એન્જિનના પ્રદર્શન અથવા વાહનોને થતા સંભવિત નુકસાન અંગેની ચિંતાઓને પણ ફગાવી ચૂક્યા છે.

ઇથેનોલથી ક્રૂડ ઓઇલ આયાતમાં બચત કેટલી?

સલાહકારોએ ઇથેનોલ મિશ્રણના કારણે ભારતના કાચા તેલના આયાત બિલમાં થયેલા ફાયદાને સ્વીકાર્યો છે. જોકે, તેમના મતે પેટ્રોલમાં ઇથેનોલનું પ્રમાણ સતત વધારવાથી આયાત બિલમાં થતી બચત મર્યાદિત રહેશે. ભારતમાં કાચા તેલનું વાર્ષિક આયાત બિલ આશરે 11થી 12 લાખ કરોડ રૂપિયા હોવાનું તેમણે જણાવ્યું છે, જ્યારે ખાદ્ય તેલનું આયાત બિલ આશરે 1.6થી 1.75 લાખ કરોડ રૂપિયા છે. E20થી કાચા તેલના આયાત બિલમાં અંદાજે 3થી 4 ટકાથી વધુ ઘટાડો થવાની સંભાવના નથી.

મકાઈની ખેતી વધવાથી તલહન ખેડૂતો પર દબાણ

ઇથેનોલ નીતિની બીજી મહત્વપૂર્ણ અસર કૃષિ ક્ષેત્રમાં જોવા મળી શકે છે. ભારતમાં ઇથેનોલના ઉત્પાદન માટે મકાઈનો મોટાપાયે ઉપયોગ થાય છે. લેખમાં જણાવ્યા પ્રમાણે હાલમાં લગભગ અડધો ઇથેનોલ મકાઈમાંથી મળે છે, જ્યારે અનાજમાંથી મળતો કુલ હિસ્સો આશરે 67 ટકા છે. મકાઈ, સોયાબીન, મગફળી અને સરસવ જેવા પાકો માટે ઉપયોગમાં લેવાતી જમીન સાથે સ્પર્ધા કરે છે. પરિણામે ઇથેનોલ માટે મકાઈની માંગ વધવાથી તલહનના ઉત્પાદન પર દબાણ આવી શકે છે.

તલહનમાં આત્મનિર્ભરતાના લક્ષ્ય સામે પડકાર

સલાહકારોના મતે ઇથેનોલ મિશ્રણ કાર્યક્રમ ભારતના તલહનમાં આત્મનિર્ભર બનવાના પ્રયાસોને અસર કરી શકે છે. ઇથેનોલ માટે મકાઈની ખેતીને પ્રોત્સાહન મળવાથી તલહન પાક માટે ઉપલબ્ધ જમીન ઘટી શકે છે. આ સ્થિતિમાં એક તરફ પેટ્રોલ માટે આયાતી ક્રૂડ પરની નિર્ભરતા ઘટાડવાનો પ્રયાસ થશે, પરંતુ બીજી તરફ ખાદ્ય તેલની આયાત વધવાની શક્યતા ઊભી થઈ શકે છે.

ખેડૂતોને બેવડી અસર થવાની દલીલ

લેખમાં ખેડૂતો પર થતી અસરના બે પાસાં દર્શાવવામાં આવ્યા છે. એક તરફ ઇથેનોલ માટે ઉપયોગમાં લેવાતા પાકો નિશ્ચિત કિંમતની વ્યવસ્થાનો લાભ મેળવી શકે છે, જ્યારે તલહન ખેડૂતો બજારની માંગ અને પુરવઠા પ્રમાણે ભાવની અનિશ્ચિતતાનો સામનો કરે છે. બીજી તરફ ઇથેનોલ બનાવ્યા પછી બચેલા મકાઈના દાણા પશુચારા તરીકે વેચાય છે અને તેની કિંમત સોયાબીન ખોળ કરતાં ઓછી હોવાનું સલાહકારોએ જણાવ્યું છે. તેમના મતે આ સ્થિતિમાં તલહન ખેડૂતોને બેવડો ફટકો પડી શકે છે.

પાણીના સંસાધનો અંગે પણ ચિંતા

ઇથેનોલ મિશ્રણના પર્યાવરણીય ફાયદા સંપૂર્ણપણે નકારવામાં આવ્યા નથી. ઇથેનોલ મિશ્રિત ઇંધણથી ઉત્સર્જનમાં ઘટાડો થવા જેવા લાભો હોઈ શકે છે. પરંતુ ઇથેનોલ બનાવવા માટે શેરડી અને મકાઈ જેવા પાકોમાં મોટા પ્રમાણમાં પાણીની જરૂરિયાતને પણ નીતિ બનાવતી વખતે ધ્યાનમાં લેવી જરૂરી હોવાનું બંને સલાહકારોએ જણાવ્યું છે. મહારાષ્ટ્ર અને કર્ણાટક જેવા રાજ્યોમાં શેરડીની ખેતી પહેલેથી જ દબાણ હેઠળ રહેલા જળસ્રોતો પર વધારાનું દબાણ લાવી રહી હોવાનું તેમણે નોંધ્યું છે.

E20 પર રોકાઈને નીતિની ફરી સમીક્ષા કરવાની સલાહ

નાગેશ્વરન અને પુજારીનો મુખ્ય સંદેશ એ છે કે ભારતે E20થી આગળ વધતા પહેલાં તેના વ્યાપક પરિણામોનું મૂલ્યાંકન કરવું જોઈએ. તેમના મતે E10ને ફરી ઉપલબ્ધ કરાવવો, જૂના વાહનોને સુરક્ષા આપવી, પાકની કિંમત અને પાણી સાથે જોડાયેલી નીતિગત ખામીઓ દૂર કરવી અને ખાદ્ય તેલમાં આત્મનિર્ભરતા વધારવા માટે આયાત શુલ્ક અંગે વિચાર કરવો જરૂરી છે. ‘ખોરાક વિરુદ્ધ ઇંધણ’ની પસંદગીની વાસ્તવિક કિંમતનો સંપૂર્ણ હિસાબ કર્યા વગર ઇથેનોલ મિશ્રણને સતત વધારવું યોગ્ય નહીં હોવાનું બંનેએ સૂચવ્યું છે.