Caste Census 2027: ભારતમાં જાતિ વસ્તીગણતરી લાંબા સમયથી સામાજિક ન્યાય અને રાજકીય પ્રતિનિધિત્વ સાથે જોડાયેલો મહત્વનો મુદ્દો રહ્યો છે. એક તરફ ભાજપ અને કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા એપ્રિલ 2025માં વસ્તીગણતરી 2027માં જાતિની ગણતરી કરવાનો નિર્ણય લેવામાં આવ્યો, તો બીજી તરફ વિપક્ષે પણ વર્ષોથી તેની માંગ કરી છે. જોકે હવે આશ્ચર્યજનક રીતે સત્તાધારી ભાજપ અને વિપક્ષ બંને આ મુદ્દે અગાઉ જેટલા આક્રમક દેખાતા નથી. રાજકીય પરિસ્થિતિ બદલાતા જાતિ આધારિત સોશિયલ એન્જિનિયરિંગની વ્યૂહરચના અંગે બંને પક્ષોમાં નવી ગણતરી શરૂ થઈ હોવાનું જણાય છે.

2027ની વસ્તીગણતરીમાં જાતિનો સવાલ સામેલ

શુક્રવારે ભારતના રજિસ્ટ્રાર જનરલ (RGI) દ્વારા વસ્તીગણતરી 2027 માટે 40 સવાલોની અધિસૂચના બહાર પાડવામાં આવી, જેમાં જાતિ સંબંધિત સવાલનો પણ સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે. એપ્રિલ 2025માં કેન્દ્ર સરકારે આગામી વસ્તીગણતરીમાં જાતિ ગણતરી કરવાનો નિર્ણય જાહેર કર્યો હતો. આ નિર્ણય બાદ ભાજપે તેને સામાજિક ન્યાય તરફનું મોટું પગલું તરીકે રજૂ કરવાની અપેક્ષા હતી, પરંતુ સરકાર અથવા ભાજપ તરફથી આ મુદ્દે એવો રાજકીય પ્રચાર જોવા મળ્યો નથી.

જાતિનો સવાલ ખુલ્લો રાખવાથી ફરી ઊભો થયો વિવાદ

શિક્ષાવિદ અને રાજકીય વિશ્લેષક યોગેન્દ્ર યાદવે RGIની અધિસૂચના બહાર પડવાના બે દિવસ પહેલાં સરકારની ટીકા કરી હતી. તેમનો મુખ્ય વાંધો જાતિની માહિતી કેવી રીતે એકત્રિત કરવામાં આવશે તેને લઈને હતો. તેમની દલીલ મુજબ જો ફોર્મમાં જાતિ માટે ખુલ્લો સવાલ રાખવામાં આવે અને SC, ST, OBC અથવા અન્ય શ્રેણી તથા ત્યારબાદ જાતિની પસંદગી માટે વ્યવસ્થિત વિકલ્પો ન આપવામાં આવે, તો અગાઉની જેમ ડેટાનું વર્ગીકરણ મુશ્કેલ બની શકે છે.

SECCનો 46.7 લાખ જાતિ-નામોનો અનુભવ

મનમોહન સિંહ સરકાર દરમિયાન કરવામાં આવેલી સામાજિક-આર્થિક અને જાતિ વસ્તીગણતરી (SECC)માં જાતિનો સવાલ ખુલ્લો રાખવામાં આવ્યો હતો. પરિણામે જાતિ, ઉપજાતિ અને ગોત્ર સહિત લગભગ 46.7 લાખ અલગ-અલગ નામો સામે આવ્યા હતા. આ વિશાળ અને જટિલ ડેટાનું વર્ગીકરણ મુશ્કેલ બન્યું અને અંતે જાતિ સંબંધિત SECC ડેટા જાહેર થઈ શક્યો નહોતો. હવે ફરી ખુલ્લા સવાલની પદ્ધતિ અપનાવવામાં આવતા એ જ સમસ્યા ફરી ઊભી થવાની ચિંતા વ્યક્ત થઈ રહી છે. જોકે સરકારી અધિકારીઓનું કહેવું છે કે ડિજિટલ વસતીગણતરી અને AI આધારિત સાધનોના ઉપયોગથી આ વખતે મોટા પ્રમાણમાં મળનારા ડેટાનું વર્ગીકરણ શક્ય બનશે.

કોંગ્રેસની માંગ પણ હવે મર્યાદિત પ્રતિક્રિયા સુધી

કોંગ્રેસ લાંબા સમયથી જાતિ વસ્તીગણતરીની માંગ કરતી આવી છે. કોંગ્રેસ અધ્યક્ષ મલ્લિકાર્જુન ખડગેએ મે 2025માં વડાપ્રધાનને પત્ર લખીને તેલંગાણા મોડેલના પ્રશ્નપત્રનો ઉપયોગ કરવાની ભલામણ કરી હતી. કોંગ્રેસના સંચાર વિભાગના પ્રભારી જયરામ રમેશે પણ સરકાર પર રાજકીય પક્ષો સાથે ચર્ચા ન કરવાનો આક્ષેપ કર્યો હતો. પરંતુ RGIની નવી અધિસૂચના બાદ કોંગ્રેસની પ્રતિક્રિયા મર્યાદિત રહી છે. રાહુલ ગાંધી અને સમાજવાદી પાર્ટીના અખિલેશ યાદવ જેવા જાતિ વસ્તીગણતરીના મોટા સમર્થકો તરફથી પણ અગાઉ જેવી આક્રમક રાજકીય પ્રતિક્રિયા જોવા મળી નથી.

ભાજપની OBC રાજનીતિ અને રોહિણી આયોગ

2014 પછી OBC સમુદાયના મોટા હિસ્સાએ ભાજપને મળેલા રાજકીય સમર્થન બાદ પાર્ટીએ આ મતબેંકને વધુ મજબૂત કરવાની વ્યૂહરચના બનાવી હતી. ઓક્ટોબર 2017માં મોદી સરકારે OBC અનામતના લાભોનું યોગ્ય વિતરણ કરવા માટે રોહિણી આયોગની રચના કરી. આયોગને શરૂઆતમાં ડિસેમ્બર 2017 સુધી રિપોર્ટ આપવાનો સમય આપવામાં આવ્યો હતો, પરંતુ સમયમર્યાદા વારંવાર વધારવામાં આવી. માર્ચ 2018માં 12 અઠવાડિયાનો વિસ્તાર, જૂન 2018માં 31 જુલાઈ સુધીનો વધુ વિસ્તાર અને ત્યારબાદ અનેક વખત સમયવધારો આપવામાં આવ્યો. 31 જુલાઈ 2020 સુધીના આઠમા વિસ્તાર દરમિયાન OBCની કેન્દ્રીય યાદીમાં રહેલા નામોમાં પુનરાવર્તન, અસ્પષ્ટતા અને અન્ય ખામીઓનો અભ્યાસ કરવાની જવાબદારી પણ ઉમેરાઈ. કોવિડ સહિતના કારણોસર આયોગને કુલ 14 વખત વિસ્તાર મળ્યો અને અંતે ઓગસ્ટ 2023માં તેણે રાષ્ટ્રપતિ દ્રૌપદી મુર્મૂને રિપોર્ટ સોંપ્યો. જોકે ત્યારથી આ રિપોર્ટ અંગે કોઈ મોટો નિર્ણય જાહેર થયો નથી.

2024 પછી વિપક્ષની વ્યૂહરચનામાં પણ ફેરફાર

2023ની કર્ણાટક વિધાનસભા ચૂંટણી પહેલાં રાહુલ ગાંધીએ જાતિ વસ્તીગણતરી અને SECCનો કાચો ડેટા જાહેર કરવાની માંગને વધુ જોરદાર બનાવી હતી. કર્ણાટકમાં કોંગ્રેસની જીત બાદ તેમણે જાતિ વસ્તીગણતરી અને અનામતની 50 ટકાની મર્યાદા દૂર કરવાના મુદ્દાને મહત્વ આપ્યું. જોકે મધ્ય પ્રદેશ, છત્તીસગઢ અને રાજસ્થાનની ચૂંટણીમાં આ મુદ્દાથી કોંગ્રેસને અપેક્ષિત રાજકીય લાભ મળ્યો નહોતો. 2024ની લોકસભા ચૂંટણીમાં ભાજપને મળેલા આંચકા બાદ રાહુલ ગાંધીનો વિશ્વાસ ફરી વધ્યો, પરંતુ ત્યારબાદની વિધાનસભા ચૂંટણીઓએ જાતિ વસતીગણતરીની ચૂંટણીલક્ષી અસર અંગે ફરી સવાલ ઊભા કર્યા.

હવે બંને પક્ષ માટે જાતિ વસ્તીગણતરી બની શકે છે ‘પેન્ડોરા બોક્સ’

એપ્રિલ 2025માં કેન્દ્ર સરકારે અચાનક વસ્તીગણતરી 2027માં જાતિ ગણતરી કરવાનો નિર્ણય જાહેર કર્યો. આ નિર્ણય પાછળ બિહારની રાજકીય ગણતરી હોવાની ચર્ચા થઈ, પરંતુ OBC ઉપ-વર્ગીકરણ અંગે લાંબા સમય સુધી નિર્ણય ટાળનાર ભાજપે અચાનક આ મુદ્દો સ્વીકાર્યો તે રાજકીય રીતે મહત્વપૂર્ણ રહ્યું. બીજી તરફ કોંગ્રેસ શાસિત તેલંગાણામાં જાતિ સર્વે થયા છતાં તેના આધારે તાત્કાલિક મોટો સામાજિક કે રાજકીય ફેરફાર થયો નથી. કર્ણાટકમાં પણ જાતિ સંબંધિત ડેટા જાહેર કરવા અંગે સરકાર પર સવાલો ઉઠ્યા છે.

બદલાતા યુવા મતદારો અને નવી રાજકીય ગણતરી

તાજેતરના Gen Z કેન્દ્રિત યુવા આંદોલનો અને મધ્યમ વર્ગમાં જોવા મળતી નારાજગીથી પરંપરાગત જાતિ આધારિત રાજકારણની બહાર નવા મતદારોના મુદ્દા ઉભા થયા છે. કોંગ્રેસ સહિતનો વિપક્ષ યુવાનો અને વિદ્યાર્થીઓ સાથે સંપર્ક વધારી રહ્યો છે, જ્યારે ભાજપ માટે પણ સામાજિક સમીકરણો બદલાઈ રહ્યા છે. ઊંચી જાતિઓમાં પણ અસંતોષના સંકેતો અને વિવિધ રાજ્યોમાં બદલાતા ચૂંટણી પરિણામો પક્ષોને પોતાની સામાજિક એન્જિનિયરિંગની વ્યૂહરચના અંગે ફરી વિચારવા મજબૂર કરી રહ્યા છે.

જાતિ વસ્તીગણતરી સામે સૌથી મોટો સવાલ પરિણામનો

જાતિ વસ્તીગણતરી હવે માત્ર આંકડા એકત્ર કરવાની કવાયત રહી નથી; તે અનામત, રાજકીય પ્રતિનિધિત્વ, સરકારી યોજનાઓ અને ચૂંટણીની વ્યૂહરચનાને અસર કરી શકે છે. પરંતુ જો 2011ની SECCની જેમ કરોડો ડેટા પોઇન્ટમાંથી લાખો અલગ-અલગ જાતિ નામો સામે આવે અને તેનું વૈજ્ઞાનિક વર્ગીકરણ ન થઈ શકે, તો આખી કવાયતનો હેતુ જ નબળો પડી શકે છે. તેથી સવાલ હવે માત્ર ‘જાતિ ગણાશે કે નહીં’નો નથી, પરંતુ ‘ગણતરી બાદ મળેલા ડેટાનો ઉપયોગ કેવી રીતે થશે’ તેનો છે. આ જ કારણસર સત્તા અને વિપક્ષ બંને માટે જાતિ વસ્તીગણતરી રાજકીય તક સાથે મોટું જોખમ પણ બની રહી છે.