Ahmedabad Hiteshbhai Pandya accident: ગુજરાતમાં પોલીસ ફરિયાદ અને FIRની સ્થિતિમાં પારદર્શિતા લાવવા માટે એક વ્યવસ્થા ઊભી કરવામાં આવી છે, જેમાં ફરિયાદ નોંધાયા બાદ અરજદારને મોબાઇલ પર મેસેજ દ્વારા FIR નંબર, લાગુ કરાયેલી BNSની કલમો અને કેસ સંબંધિત માહિતી મળે છે. આ વ્યવસ્થાનો હેતુ સામાન્ય નાગરિકને પોલીસ સ્ટેશનના વારંવાર ચક્કર ન લગાવવા પડે અને પોતાની ફરિયાદ પર શું કાર્યવાહી થઈ રહી છે તેની જાણકારી ઘરે બેઠા મળી રહે તેવો છે. પરંતુ વ્યવસ્થા કેટલી પણ પારદર્શક હોય, જો તેનો અમલ દરેક વ્યક્તિ માટે સમાન રીતે ન થાય તો ન્યાયવ્યવસ્થા સામે ગંભીર પ્રશ્નો ઊભા થાય છે.

અમદાવાદના અકસ્માત કેસે ઉઠાવ્યા સવાલ

અમદાવાદના ટ્રાફિક પોલીસ સ્ટેશનમાં નોંધાયેલા એક ગંભીર અકસ્માતના કેસે આ મુદ્દાને ફરી ચર્ચામાં લાવ્યો છે. બોડકદેવ વિસ્તારમાં રહેતા 60 વર્ષના હિતેશભાઈ પંડ્યા પરિવારના મોભી હતા. તેઓ એક્ટિવા પર જઈ રહ્યા હતા ત્યારે એક કથિત રીતે બેફામ કાર ચાલકે તેમને ટક્કર મારી હતી. ટક્કર એટલી ગંભીર હતી કે કાર ચાલકને વાહન પર નિયંત્રણ મેળવવામાં પણ સમય લાગ્યો હોવાનું જણાવાયું છે. અકસ્માત બાદ કાર ચાલક ફરાર થઈ ગયો હતો અને હિતેશભાઈનું ઘટનાસ્થળે જ મૃત્યુ થયું હતું.

પરિવાર પર આઘાત, સાથી સવારને ગંભીર ઈજા

અકસ્મતમાં હિતેશભાઈ સાથે રહેલા અન્ય સવારને પણ ગંભીર ઈજાઓ થઈ હતી અને તેમને હોસ્પિટલમાં દાખલ કરવામાં આવ્યા હતા. પરિવારના મોભીના અચાનક મૃત્યુ બાદ પરિવાર પર આર્થિક, માનસિક અને સામાજિક સંઘર્ષ ઊભો થાય છે. આવી સ્થિતિમાં પરિવારને સૌથી મોટી અપેક્ષા કાયદા અને ન્યાયવ્યવસ્થા પાસેથી હોય છે કે ઘટનાની નિષ્પક્ષ તપાસ થાય અને જવાબદાર વ્યક્તિ સામે કાયદા મુજબ કાર્યવાહી કરવામાં આવે.

15 ઓગસ્ટે FIR, 18 ઓગસ્ટે આરોપીની ધરપકડ અને જામીન

આ કેસમાં 15 ઓગસ્ટના રોજ FIR નોંધાઈ હતી. ત્યારબાદ 18 ઓગસ્ટે પરિવારના મોબાઇલ પર પોલીસ તરફથી મેસેજ આવ્યો કે કેસમાં આરોપી તરીકે દર્શાવવામાં આવેલા નવઘણભાઈ ભરવાડ પોલીસ સ્ટેશનમાં હાજર થયા હતા અને બપોરે 2 વાગ્યે તેમને જામીન પર મુક્ત કરવામાં આવ્યા હતા. અહીં મુદ્દો માત્ર જામીન આપવામાં આવ્યા કે નહીં તેનો નથી, પરંતુ કાયદાનો અમલ દરેક વ્યક્તિ માટે સમાન રીતે થાય છે કે નહીં તેનો છે. ગંભીર અકસ્માતમાં પરિવારના સભ્યને ગુમાવનાર લોકો માટે આરોપી ઝડપથી બહાર આવી જાય ત્યારે ન્યાયની પ્રક્રિયા અંગે અસંતોષ અને નિરાશા ઊભી થવી સ્વાભાવિક છે.

મીડિયાનું ધ્યાન હોય ત્યારે જ ન્યાય ઝડપથી મળે?

આ ઘટનાની સરખામણી અગાઉના જાણીતા અકસ્માત કેસો સાથે કરવામાં આવી રહી છે. તથ્ય પટેલ અને વિસ્મય પટેલના કેસોમાં મીડિયાનું સતત ધ્યાન રહ્યું હતું અને લાંબી કાનૂની પ્રક્રિયા ચાલી હતી. અહીં પ્રશ્ન એ છે કે શું કોઈ કેસ પર મીડિયાની નજર હોય ત્યારે જ પોલીસ અને અન્ય સંસ્થાઓ વધુ સક્રિય બને? જો મીડિયાનું ધ્યાન ન હોય તો સામાન્ય નાગરિકને સમાન સ્તરની કાર્યવાહી મળે છે કે નહીં? દરેક કેસમાં મીડિયા ટ્રાયલ થવી જોઈએ એવી વાત નથી, કારણ કે ન્યાયવ્યવસ્થા મીડિયા કવરેજ પર આધારિત ન હોવી જોઈએ. કાયદાની પ્રક્રિયા પોતાની રીતે અને સમાન ધોરણે ચાલવી જોઈએ.

કાજલ ઓઝા વૈદ્યના પર્સની ઝડપી શોધથી બીજો સવાલ

થોડા દિવસ પહેલાં અમદાવાદમાં જાણીતા લેખિકા કાજલ ઓઝા વૈદ્યનું પર્સ ચોરાઈ જવાની ઘટના સામે આવી હતી. પોલીસે થોડા જ કલાકોમાં પર્સ શોધી કાઢ્યું હતું. ત્યારબાદ કાજલ ઓઝા વૈદ્ય તરફથી પોલીસનો આભાર માનતો વીડિયો પણ સામે આવ્યો હતો. પોલીસની ઝડપી કામગીરી ચોક્કસપણે પ્રશંસનીય છે, પરંતુ આ ઘટનાએ પોલીસની કાર્યક્ષમતા અને સામાન્ય નાગરિક સાથેના વ્યવહાર અંગે પણ સવાલ ઊભો કર્યો છે.

પોલીસની ક્ષમતા એકસરખી, તો વ્યવહાર અલગ કેમ?

જો પોલીસ થોડા કલાકોમાં રસ્તા પરથી ચોરી થયેલું પર્સ શોધી શકે છે, તો સવાલ એ છે કે આવી જ ઝડપ દરેક સામાન્ય ફરિયાદમાં કેમ જોવા મળતી નથી. પોલીસ પાસે ટેકનિકલ તપાસ, CCTV, મોબાઇલ ટ્રેકિંગ અને અન્ય સાધનોની ક્ષમતા હોય ત્યારે કાર્યવાહી વ્યક્તિની ઓળખ, સામાજિક સ્થિતિ અથવા પહોંચના આધારે બદલાવવી ન જોઈએ. પોલીસ સેલિબ્રિટી, રાજકીય વ્યક્તિ, મીડિયા સાથે જોડાયેલા લોકો અથવા પહોંચ ધરાવતા નાગરિકો સાથે અલગ અને સામાન્ય માણસ સાથે અલગ વ્યવહાર કરે છે એવી લાગણી જ ન્યાય પ્રત્યેનો વિશ્વાસ નબળો બનાવે છે.

બંધારણની સમાનતા અને જમીની વાસ્તવિકતા

ભારતીય બંધારણ સમાનતા અને કાયદા સમક્ષ સમાન વ્યવસ્થાના સિદ્ધાંતને મહત્વ આપે છે. પરંતુ જ્યારે સામાન્ય પરિવારને પોતાના પરિવારના સભ્યના મૃત્યુ બાદ પણ ન્યાયની પ્રક્રિયામાં અસમાનતા અનુભવાય, ત્યારે તે માત્ર વ્યક્તિગત દુઃખનો મુદ્દો રહેતો નથી, પરંતુ સમગ્ર રાજ્યવ્યવસ્થા માટે ચિંતાનો વિષય બની જાય છે. કાયદો કાગળ પર સમાન હોવા ઉપરાંત તેની અમલવારીમાં પણ સમાનતા દેખાવી જરૂરી છે.

સિસ્ટમમાં સંવેદનશીલતા અને જવાબદારી જરૂરી

પોલીસ અને વહીવટી તંત્રમાં પારદર્શિતા માટે બનાવવામાં આવેલી વ્યવસ્થાઓ ત્યારે જ સફળ ગણાય જ્યારે સામાન્ય નાગરિકને તેનો વાસ્તવિક લાભ મળે. FIRનો મેસેજ મળવો અને કેસ નંબર જાણી શકવો મહત્વપૂર્ણ છે, પરંતુ તેના પછીની કાર્યવાહી પણ પારદર્શક અને નિષ્પક્ષ હોવી એટલી જ જરૂરી છે. ન્યાયની પ્રક્રિયામાં વ્યક્તિની પહોંચ નહીં, પરંતુ કાયદો અને પુરાવા નિર્ણાયક હોવા જોઈએ.

સામાન્ય માણસના દુઃખને સમજવાની જરૂર

સિસ્ટમમાં બેઠેલા અધિકારીઓ અને જવાબદાર લોકો માટે સૌથી મોટો પડકાર એ છે કે તેઓ ન્યાયને માત્ર ફાઇલ અને પ્રક્રિયા તરીકે નહીં, પરંતુ સામાન્ય પરિવારના જીવન સાથે જોડાયેલા પ્રશ્ન તરીકે જુએ. પરિવારનો મોભી ગુમાવ્યા પછી જો પરિવારને ફરીથી અન્યાયની લાગણી થાય, તો તેની પીડા સમજવા માટે માત્ર કાયદાકીય જ નહીં પરંતુ માનવીય સંવેદનાની પણ જરૂર છે. કાયદો ત્યારે જ લોકોમાં વિશ્વાસ પેદા કરશે જ્યારે દરેક નાગરિકને એવો અનુભવ થાય કે તેની પાછળ મીડિયા, રાજકીય ઓળખ કે કોઈ ખાસ પહોંચ ન હોવા છતાં રાજ્ય તેની ફરિયાદને એટલી જ ગંભીરતાથી સાંભળે છે.