India sugar crisis: ભારત દુનિયામાં ખાંડનું બીજું સૌથી મોટું ઉત્પાદક દેશ હોવા છતાં હાલ ખાંડના સ્થાનિક પુરવઠા અને વધતા ભાવને ધ્યાનમાં રાખીને સરકારે મોટો નિર્ણય લીધો છે. કેન્દ્ર સરકારે 31 ઓક્ટોબર સુધી 10 લાખ મેટ્રિક ટન રો સુગર એટલે કે કાચી ખાંડને ડ્યૂટી ફ્રી આયાત કરવાની મંજૂરી આપી છે. સરકારનો મુખ્ય હેતુ દેશમાં ખાંડની ઉપલબ્ધતા વધારવાનો અને તહેવારોની સીઝન દરમિયાન ભાવમાં વધુ વધારો થતો અટકાવવાનો છે.
અત્યાર સુધી આયાત પર લાગતી હતી 100 ટકા સુધીની ડ્યૂટી
ભારતમાં ખાંડની આયાત પર અગાઉ 100 ટકા સુધીની ટેરિફ ડ્યૂટી લાગતી હતી. તેનો અર્થ એ હતો કે જો વિદેશી બજારમાં ખાંડનો ભાવ રૂ. 40 પ્રતિ કિલો હોય, તો આયાતકારને ડ્યૂટી સહિત તેનો ખર્ચ લગભગ રૂ. 80 સુધી પહોંચી શકે છે. જ્યારે ભારતમાં સ્થાનિક ખાંડ રૂ. 50ની આસપાસ ઉપલબ્ધ હોય, ત્યારે ઊંચી આયાત ડ્યૂટી ચૂકવીને વિદેશથી ખાંડ લાવવી આર્થિક રીતે ફાયદાકારક રહેતી નથી. હવે સરકાર દ્વારા મર્યાદિત જથ્થા માટે ડ્યૂટી દૂર કરવામાં આવતા આયાતકારો માટે વિદેશી ખાંડ લાવવી વધુ આકર્ષક બનશે.
ખાંડના ભાવમાં નોંધપાત્ર વધારો
સરકારના આ નિર્ણય પાછળનું તાત્કાલિક કારણ સ્થાનિક બજારમાં ખાંડના વધતા ભાવ અને ઉપલબ્ધતા પરનું દબાણ છે. સરેરાશ એક્સ-મિલ ખાંડના ભાવ ગયા વર્ષે આશરે રૂ. 3,900 પ્રતિ ક્વિન્ટલ હતા, જે વધીને હાલમાં લગભગ રૂ. 5,500 પ્રતિ ક્વિન્ટલ થઈ ગયા છે. રિટેલ બજારમાં પણ એક વર્ષ પહેલાં ખાંડનો ભાવ આશરે રૂ. 46 પ્રતિ કિલો હતો, જે હવે રૂ. 52 પ્રતિ કિલોથી ઉપર પહોંચી ગયો છે. છેલ્લા બે મહિનામાં સ્થાનિક ઉપલબ્ધતાના દબાણ વચ્ચે ભાવમાં આશરે 40 ટકાનો ઉછાળો જોવા મળ્યો હોવાનું જણાવાયું છે.
તહેવારોની સીઝન પહેલાં સરકારની સાવચેતી
ઓગસ્ટથી નવેમ્બર દરમિયાન દેશમાં તહેવારો, લગ્નસરા અને મીઠાઈની માંગ વધે છે. ગણેશ ચતુર્થીથી દશેરા અને દિવાળી સુધી ખાંડની વપરાશમાં નોંધપાત્ર વધારો થવાની શક્યતા રહે છે. આવી સ્થિતિમાં જો સ્થાનિક સપ્લાય 100 યુનિટ હોય અને માંગ 110 યુનિટ સુધી પહોંચી જાય, તો 10 યુનિટની અછત ઊભી થઈ શકે છે. સરકાર આયાત દ્વારા આ સંભવિત શોર્ટેજને પહેલેથી જ પૂરી કરવા માંગે છે, જેથી તહેવારો દરમિયાન ગ્રાહકો પર ભાવ વધારાનો બોજ ન આવે.
ટેરિફ રેટ કોટા હેઠળ મર્યાદિત આયાત
સરકારે આ આયાતને ટેરિફ રેટ કોટા એટલે કે TRQ હેઠળ મંજૂરી આપી છે. તેનો અર્થ એ છે કે ડ્યૂટી ફ્રી આયાત માટે ચોક્કસ મર્યાદા નક્કી કરવામાં આવી છે. આ ક્વોટા 10 લાખ મેટ્રિક ટનનો છે અને આયાત માટેની સમયમર્યાદા 31 ઓક્ટોબર સુધી રાખવામાં આવી છે. આ મર્યાદા પૂર્ણ થયા બાદ વધારાની ખાંડની આયાત પર ફરીથી લાગુ નિયમો અને ઊંચી આયાત ડ્યૂટી લાગુ પડી શકે છે.
ફક્ત રો સુગરને મંજૂરી કેમ આપવામાં આવી?
સરકારે સીધી રિફાઇન્ડ ખાંડની જગ્યાએ રો સુગરની આયાતને મંજૂરી આપી છે. તેનું મુખ્ય કારણ એ છે કે ભારતના અનેક બંદરો પાસે પહેલેથી જ ખાંડ રિફાઇન કરવાની સુવિધાઓ ઉપલબ્ધ છે. વિદેશથી આવતી કાચી ખાંડને બંદરો પર જ પ્રોસેસ કરીને રિફાઇન્ડ સુગરમાં રૂપાંતરિત કરી શકાય છે અને ત્યારબાદ તેને બજારમાં પહોંચાડી શકાય છે.
આ નિર્ણયથી રિફાઇનરીઓ પાસે રહેલા અંદાજે 3 લાખ ટનના હાલના સ્ટોક પર પણ અસર પડી શકે છે. આયાતની ખાતરી થતાં રિફાઇનરીઓ પોતાનો હાલનો સ્ટોક બજારમાં ઝડપથી રિલીઝ કરે તેવી શક્યતા છે. તેના કારણે સ્થાનિક બજારમાં તરત જ ઉપલબ્ધતા વધે અને ભાવને સ્થિર કરવામાં મદદ મળી શકે છે.
મોટા ખાંડ વપરાશકારો માટે સ્ટોક મર્યાદા
સરકારે મોટા પ્રમાણમાં ખાંડનો ઉપયોગ કરતી કંપનીઓ માટે પણ સ્ટોક હોલ્ડિંગની મર્યાદા લાગુ કરી છે. ટોફી, ફૂડ પ્રોસેસિંગ, સોફ્ટ ડ્રિંક્સ અને સ્નેક્સ જેવી વસ્તુઓ બનાવતી એવી મોટી કંપનીઓ, જે દર મહિને 10 ટનથી વધુ ખાંડનો ઉપયોગ કરે છે, તેઓ હવે 15 દિવસથી વધુનો સ્ટોક રાખી શકશે નહીં. સરકારનો ઉદ્દેશ મોટા ખરીદદારો દ્વારા મોટા પ્રમાણમાં ખાંડ સંગ્રહિત થવાથી બજારમાં કૃત્રિમ અછત ઊભી ન થાય તે સુનિશ્ચિત કરવાનો છે.
ખાંડ, ખેડૂતો અને મિલો વચ્ચે સંતુલનનો પડકાર
ખાંડનો ભાવ રાજકીય રીતે પણ સંવેદનશીલ મુદ્દો છે. સરકાર માટે ગ્રાહકો, શેરડીના ખેડૂતો અને ખાંડ મિલો—ત્રણેયના હિતો વચ્ચે સંતુલન જાળવવું પડકારરૂપ છે. ગ્રાહકોને સસ્તી ખાંડ જોઈએ છે, ખેડૂતોને શેરડીનો યોગ્ય ભાવ જોઈએ છે અને મિલોને પણ એટલી આવક જરૂરી છે કે તેઓ ખેડૂતોને સમયસર ચુકવણી કરી શકે.
ઈથેનોલ ઉત્પાદનનો પણ પડછાયો
સ્થાનિક ખાંડની ઉપલબ્ધતા પર અસર કરનારા પરિબળોમાં શેરડીમાંથી ઈથેનોલ ઉત્પાદન તરફ વધતું ડાયવર્ઝન પણ સામેલ છે. પેટ્રોલમાં ઈથેનોલ બ્લેન્ડિંગ વધારવાની નીતિના કારણે શેરડી આધારિત ઈથેનોલનું ઉત્પાદન વધારવામાં આવ્યું છે. શેરડીના મોલાસીસ અને અન્ય ઉપજનો ઉપયોગ ઈથેનોલ માટે વધતા ખાંડના ઉત્પાદન પર પણ દબાણ આવી શકે છે.
વૈશ્વિક ખાંડ બજાર પર પણ અસર
ભારતના આયાતના નિર્ણયની અસર આંતરરાષ્ટ્રીય ખાંડ બજારમાં પણ જોવા મળી છે. લંડન અને ન્યૂયોર્કના બજારોમાં ખાંડના ફ્યુચર્સના ભાવમાં આશરે 4 ટકાનો ઉછાળો નોંધાયો છે. ભારત પોતાની જરૂરિયાત માટે મુખ્યત્વે બ્રાઝિલમાંથી ખાંડ આયાત કરે તેવી શક્યતા છે. બ્રાઝિલ વિશ્વનો સૌથી મોટો ખાંડ ઉત્પાદક અને નિકાસકાર દેશ છે. વૈશ્વિક ઉત્પાદનમાં તેનો હિસ્સો આશરે 24 ટકા એટલે કે 43.8 મિલિયન મેટ્રિક ટન છે, જ્યારે ભારતનો હિસ્સો લગભગ 16 ટકા અને ઉત્પાદન 32થી 35 મિલિયન મેટ્રિક ટન વચ્ચે હોવાનું જણાવવામાં આવે છે.
સરકારનો મુખ્ય ઉદ્દેશ ભાવ નિયંત્રણ અને પુરવઠો જાળવવાનો
ભારત માટે ખાંડની ડ્યૂટી ફ્રી આયાતનો નિર્ણય લાંબા ગાળાની આયાત નીતિમાં મોટો ફેરફાર કરતાં વધુ તાત્કાલિક પુરવઠાની વ્યવસ્થા તરીકે જોવામાં આવી રહ્યો છે. તહેવારો અને લગ્નસરાની સીઝનમાં માંગ વધે તે પહેલાં વધારાનો સ્ટોક દેશમાં લાવીને સરકાર સ્થાનિક બજાર પરનું દબાણ ઘટાડવા માંગે છે. 10 લાખ મેટ્રિક ટનનો મર્યાદિત ક્વોટા, રો સુગરની આયાત અને મોટા વપરાશકારો પર સ્ટોક મર્યાદા—આ ત્રણેય પગલાંનો મુખ્ય હેતુ ખાંડની ઉપલબ્ધતા જાળવીને ભાવમાં અચાનક ઉછાળો અટકાવવાનો છે.
