Bihar Social Media Policy 2026: બિહાર સરકારે સોશિયલ મીડિયા અને ઓનલાઈન મીડિયા સંબંધિત પોતાની નીતિમાં ફેરફારને મંજૂરી આપી છે, જેના કારણે સરકારના પ્રચાર અને સોશિયલ મીડિયા કન્ટેન્ટને લઈને ચર્ચા શરૂ થઈ છે. નવી જોગવાઈ મુજબ, સરકારી યોજનાઓ અને કામકાજ અંગે વીડિયો બનાવનારા કન્ટેન્ટ ક્રિએટર્સને તેમના વીડિયોના વ્યૂઝના આધારે નાણાકીય પ્રોત્સાહન મળી શકે છે. 1 લાખથી વધુ વ્યૂઝ બાદ દરેક વધારાના 1 લાખ વ્યૂઝ માટે ₹10,000 સુધીની વધારાની રકમ આપવાની જોગવાઈ છે, જ્યારે એક વીડિયો માટે મહત્તમ ₹1 લાખ સુધીની ચુકવણી થઈ શકે છે.
બિહાર સોશિયલ મીડિયા નિયમોમાં સુધારો
આ ફેરફાર બિહાર સોશિયલ મીડિયા અને ઓનલાઈન મીડિયા નિયમાવલીમાં કરવામાં આવ્યો છે. સૂચના અને જનસંપર્ક વિભાગે નિયમ 86(11A) અને 86(11B)માં સુધારા ઉપરાંત વધારાના નિયમ 14A, 14B અને 14C ઉમેરવાની પ્રક્રિયાને મંજૂરી આપી છે. સોશિયલ મીડિયા પર શ્રેણી ‘A’ હેઠળ આવતા વીડિયોના પ્રદર્શનના 30 દિવસ પૂર્ણ થયા બાદ તેમના વ્યૂઝના આધારે ચુકવણી કરવાની વ્યવસ્થા કરવામાં આવી છે. આ સાથે સોશિયલ મીડિયા હેન્ડલ, પેજ અને ચેનલના ફોલોઅર્સની પણ સમયાંતરે ચકાસણી કરવાની જોગવાઈ હોવાનું જણાવાયું છે.
સરકારી પ્રચાર અને નિષ્પક્ષતાનો સવાલ
આ નીતિ અંગે સૌથી મોટો સવાલ એ છે કે સરકાર પોતાના કામના પ્રચાર માટે કન્ટેન્ટ ક્રિએટર્સને જાહેર નાણાંમાંથી ચૂકવણી કરે ત્યારે તેની પારદર્શિતા કેવી રીતે જાળવવામાં આવશે. સરકાર પાસે ગૂગલ, ફેસબુક, અખબારો અને ટેલિવિઝન સહિતના પરંપરાગત જાહેરાત માધ્યમો પહેલેથી ઉપલબ્ધ છે. ત્યારે સોશિયલ મીડિયા પર વ્યૂઝ આધારિત સીધી ચુકવણીની વ્યવસ્થા સરકારના પ્રચારને વધુ પ્રોત્સાહન આપશે કે સ્વતંત્ર કન્ટેન્ટને પણ સમાન તક મળશે, તે ચર્ચાનો વિષય બન્યો છે.
સરકારી યુટ્યુબ ચેનલના ઓછા વ્યૂઝનો મુદ્દો
સરકારી યોજનાઓના વીડિયો અંગે પણ સવાલો ઉઠાવવામાં આવ્યા છે. બિહાર સરકારના સૂચના વિભાગની યુટ્યુબ ચેનલ પર મહિલા ઉદ્યોગ સાહસિક યોજના અંગેના એક વીડિયોને આશરે આઠ મહિનામાં માત્ર 10,700 વ્યૂઝ મળ્યા હોવાનું જણાવવામાં આવ્યું છે. ગ્રામ પરિવહન યોજના અંગેના વીડિયોને એક વર્ષમાં આશરે 5,000 વ્યૂઝ મળ્યા હતા. બીજી તરફ પેન્શન સંબંધિત એક વીડિયોને આશરે 22 લાખ વ્યૂઝ મળ્યા હોવાનું જણાવાયું છે. આ આંકડાઓના આધારે પ્રશ્ન ઉઠે છે કે જો સરકારના પોતાના પ્રચાર વીડિયોને વ્યાપક દર્શકવર્ગ મળતો નથી, તો ખાનગી કન્ટેન્ટ ક્રિએટર્સ પાસેથી 1 લાખ વ્યૂઝની અપેક્ષા કેવી રીતે રાખવામાં આવશે.
પહેલેથી ચાલતી યોજનાની માહિતી જાહેર કરવાની માંગ
નવી ચુકવણીની મર્યાદા વધારવામાં આવી હોવાને કારણે એવી દલીલ પણ કરવામાં આવી રહી છે કે સોશિયલ મીડિયા કન્ટેન્ટ માટે પ્રોત્સાહનની વ્યવસ્થા અગાઉથી અસ્તિત્વમાં હતી. તેથી અત્યાર સુધીમાં કેટલા કન્ટેન્ટ ક્રિએટર્સ, સોશિયલ મીડિયા ઇન્ફ્લુએન્સર્સ અથવા ચેનલોને સરકારી નાણાં આપવામાં આવ્યા, કેટલી રકમ ચૂકવાઈ અને કયા વીડિયો માટે ચૂકવણી થઈ તેની વિગતો જાહેર કરવાની માંગ ઊઠી રહી છે. વીડિયો લિંક્સ અને ચુકવણીની સંપૂર્ણ માહિતી જાહેર કરવામાં આવે તો નીતિની પારદર્શિતા અંગે વધુ સ્પષ્ટતા થઈ શકે છે.
ખાડા બતાવવા ₹5,000ની અગાઉની યોજના સાથે સરખામણી
બિહારમાં રસ્તાઓની જાળવણીને લઈને અગાઉ પણ એક યોજના ચર્ચામાં આવી હતી. ‘હમારા બિહાર હમારી સડક’ એપ અને હેલ્પલાઈન મારફતે રસ્તાના ખાડાની સાચી માહિતી આપનાર વ્યક્તિને ₹5,000 આપવાની વાત કરવામાં આવી હતી. 15 ફેબ્રુઆરી 2026થી રોડ મેન્ટેનન્સ સ્કીમ લાગુ થવાની જાહેરાત કરવામાં આવી હતી અને સરકાર દ્વારા 72 કલાકમાં ખાડા ભરવાની વાત પણ કરવામાં આવી હતી. હવે સોશિયલ મીડિયા વીડિયોના વ્યૂઝ બદલ ₹10,000 સુધીની ચુકવણીની જોગવાઈને આ પહેલ સાથે જોડીને સવાલ કરવામાં આવી રહ્યો છે કે સરકાર સમસ્યાઓનું કાયમી નિરાકરણ લાવવાને બદલે નાગરિકોને સમસ્યાઓ બતાવવા માટે પુરસ્કાર આપી રહી છે કે નહીં.
ડસ્ટબિન ખરીદીના કથિત કૌભાંડથી મોટો સવાલ
બિહારમાં સરકારી ખરીદી અંગેના એક કથિત ડસ્ટબિન કૌભાંડનો મુદ્દો પણ આ ચર્ચામાં ઉદાહરણ તરીકે સામે આવ્યો છે. દાવા મુજબ આશરે ₹1,500 કિંમતના ડસ્ટબિન ₹15,450માં ખરીદવામાં આવ્યા અને આવા આશરે 2 લાખ ડસ્ટબિન માટે ₹300 કરોડથી વધુ ખર્ચ થયો. આ દાવાઓ અંગે સ્થાનિક કન્ટેન્ટ ક્રિએટર્સ અને પત્રકારોએ વીડિયો તથા રિપોર્ટિંગ દ્વારા સવાલો ઉઠાવ્યા હતા. અહીં મુખ્ય પ્રશ્ન એ છે કે સરકારના કામના વખાણ કરનારા વીડિયોને જો વ્યૂઝના આધારે ₹10,000 મળે છે, તો સરકારી ખર્ચ અથવા કથિત ગેરરીતિઓની તપાસ કરતા અને જનતાના પ્રશ્નો ઉઠાવતા વીડિયોને શું સમાન પ્રોત્સાહન મળશે?
બિહારના વિકાસના દાવા સામે ગરીબીના આંકડા
બિહારના વિકાસ અને સરકારી પ્રચાર વચ્ચેનો તફાવત પણ ચર્ચાનો મહત્વનો મુદ્દો બની રહ્યો છે. રજૂ કરવામાં આવેલા આંકડા અનુસાર રાજ્યની આશરે 34% વસ્તી મહિને ₹6,000થી ઓછું કમાય છે, જ્યારે આશરે 70% વસ્તીની માસિક આવક ₹20,000થી ઓછી છે. આવી સ્થિતિમાં માત્ર પુલ, એક્સપ્રેસ-વે અને અન્ય ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પ્રોજેક્ટ્સનો પ્રચાર કરવાથી સામાન્ય નાગરિકોના જીવનમાં વાસ્તવિક સુધારો કેટલો આવ્યો છે તે પણ મહત્વનો પ્રશ્ન છે.
સોશિયલ મીડિયા, ટીકા અને લોકશાહીની ચર્ચા
આ સમગ્ર મામલો અંતે સોશિયલ મીડિયા પર સરકારની ટીકા અને અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા સાથે પણ જોડાઈ રહ્યો છે. એક તરફ સરકારના સમર્થનમાં કન્ટેન્ટ બનાવનારા ક્રિએટર્સને વ્યૂઝના આધારે આર્થિક પ્રોત્સાહન આપવાની વ્યવસ્થા છે, જ્યારે બીજી તરફ સરકારના કર્મચારીઓ અને સોશિયલ મીડિયા પર સરકાર વિરોધી અભિવ્યક્તિ અંગે નિયંત્રણની નીતિઓ અંગે પણ સવાલો ઉઠે છે. લોકશાહીમાં સરકારની યોજનાઓની માહિતી લોકો સુધી પહોંચાડવી જરૂરી છે, પરંતુ તેની સાથે સરકારને સવાલ કરનારા અને ગેરરીતિઓ સામે અવાજ ઉઠાવનારા સ્વતંત્ર પત્રકારો અને કન્ટેન્ટ ક્રિએટર્સને પણ સમાન મહત્વ મળવું જોઈએ. તેથી બિહારની નવી સોશિયલ મીડિયા નીતિ માત્ર કન્ટેન્ટ ક્રિએટર્સ માટેની કમાણીની તક છે કે સરકારી પ્રચારને પ્રોત્સાહન આપતી વ્યવસ્થા, તે અંગે પારદર્શિતા અને જાહેર જવાબદારી સૌથી મહત્વપૂર્ણ બની જાય છે.
