SC-ST Act Supreme Court: તાજેતરમાં સુપ્રીમ કોર્ટમાં જસ્ટિસ વિક્રમનાથ અને જસ્ટિસ સંદીપ મહેતાની પીઠે SC/ST અધિનિયમ, 1989 હેઠળના એક કેસને ફગાવતા મહત્વપૂર્ણ કાનૂની મુદ્દો સ્પષ્ટ કર્યો છે. પીઠના અવલોકન મુજબ, માત્ર જાતિસૂચક શબ્દ અથવા ટિપ્પણી કરવામાં આવી હોવી પૂરતી નથી. કલમ 3(1)(R) અને 3(1)(S) હેઠળ કાર્યવાહી માટે અપમાન કરવાનો ઇરાદો અને ઘટના ‘પબ્લિક વ્યૂ’માં બની હોવી જેવી શરતો મહત્વપૂર્ણ છે.
કોર્ટના તારણ મુજબ, જો કથિત ઘટના ઘરની અંદર બની હોય અને ત્યાં કોઈ સ્વતંત્ર વ્યક્તિની જાહેર હાજરી કે નજર ન હોય, તો માત્ર જાતિસૂચક ગાળો આપવામાં આવી હોવાના આધારે આ ધારાઓ લાગુ કરવાની બાબત પર કાનૂની રીતે વિચાર કરવો પડે છે. આ નિર્ણયે દલિત અધિકારોની સુરક્ષા અને કાયદાની વ્યાખ્યા અંગે નવી ચર્ચાને જન્મ આપ્યો છે.
અલ્હાબાદ હાઇકોર્ટનો ‘ચમાર’ શબ્દ અંગેનો કેસ
આ જ સમયગાળામાં અલ્હાબાદ હાઇકોર્ટે એક મહિલાને ‘ચમાર’ કહેવાના આરોપ સાથે જોડાયેલો કેસ પણ રદ કર્યો હતો. કોર્ટનું કહેવું હતું કે ‘ચમાર’ એક જાતિનું નામ છે અને માત્ર કોઈ વ્યક્તિએ આ શબ્દનો ઉપયોગ કર્યો હોવાને કારણે SC/ST એક્ટ આપમેળે લાગુ થઈ જતો નથી. આરોપમાં અપમાન કરવાનો ઇરાદો અને ‘પબ્લિક વ્યૂ’માં અપમાન થયું હોવાની કાનૂની શરતો પણ પૂરી થવી જરૂરી છે.
આવો જ એક કેસ 2021નો છે. તેમાં ફરિયાદી શ્યામ નારાયણ વિશે આરોપી રાજીવ કુમાર દુબેએ કથિત રીતે “Chamara doctor did not come” શબ્દોનો ઉપયોગ કર્યો હતો. આવા કેસોએ સવાલ ઊભો કર્યો છે કે કાયદાની ચોક્કસ શરતો અને દલિત વ્યક્તિને થતું સામાજિક અપમાન—બંને વચ્ચે અદાલતો સંતુલન કેવી રીતે સ્થાપિત કરશે.
શું બંધ ઓરડામાં થયેલું જાતિ આધારિત અપમાન પણ કાયદાની બહાર રહેશે?
આ ચર્ચાનો સૌથી મોટો સવાલ એ છે કે જો કોઈ દલિત વ્યક્તિને બંધ જગ્યામાં જાતિના આધારે અપમાનિત કરવામાં આવે અને ઘટનાના સાક્ષી તરીકે કોઈ સ્વતંત્ર વ્યક્તિ હાજર ન હોય, તો તેના કાનૂની રક્ષણની સ્થિતિ શું રહેશે? કાયદાનો દુરુપયોગ રોકવો જરૂરી છે, પરંતુ સાથે જ કાયદાની પ્રક્રિયાત્મક શરતોનો લાભ લઈને વાસ્તવિક જાતિ આધારિત ઉત્પીડન છૂટી ન જાય તે પણ એટલું જ મહત્વપૂર્ણ છે.
SC/ST એક્ટનો મૂળ હેતુ અનુસૂચિત જાતિ અને જનજાતિના લોકો સામે થતા અત્યાચારથી કાનૂની રક્ષણ આપવાનો છે. તેથી કાયદાની વ્યાખ્યા કરતી વખતે ફરિયાદની હકીકતો, આરોપીનો ઇરાદો અને ઘટનાના સમગ્ર સંદર્ભને ધ્યાનમાં લેવાની જરૂરિયાત અંગે ચર્ચા વધુ તેજ બની છે.
મલ્લિકાર્જુન ખડગેના કાર્યક્રમ બાદ ‘શુદ્ધિકરણ’નો વિવાદ
આ કાનૂની ચર્ચાની વચ્ચે અસ્પૃશ્યતા અંગેનો બીજો વિવાદ પણ સામે આવ્યો. 8 ઓગસ્ટે રાજ્યસભામાં વિપક્ષના નેતા મલ્લિકાર્જુન ખડગેએ ઉત્તરાખંડના હલ્દવાની સ્થિત રામલીલા મેદાનમાં કોંગ્રેસની ‘વિજય શંખનાદ રેલી’માં ભાગ લીધો હતો. બે દિવસ બાદ, 10 ઓગસ્ટે ‘શ્રીરામ સેના ધર્માર્થ સેવા ન્યાસ’ નામની સંસ્થા દ્વારા તે જ મંચનું કથિત ‘શુદ્ધિકરણ હવન’ કરવામાં આવ્યું.
ખડગેએ આ મુદ્દો રાજ્યસભામાં ઉઠાવ્યો હતો. વિવાદનો મુખ્ય સવાલ એ હતો કે કોઈ જાહેર કાર્યક્રમમાં દલિત નેતાની હાજરી બાદ મંચના ‘શુદ્ધિકરણ’ જેવી કાર્યવાહી શું અસ્પૃશ્યતાની માનસિકતાને પ્રતિબિંબિત કરે છે?
भाजपा को दलित-पिछड़ों का वोट चाहिए, लेकिन उनका सम्मान और सामाजिक स्वीकार्यता बर्दाश्त नहीं!
हल्द्वानी में कांग्रेस के राष्ट्रीय अध्यक्ष श्री मल्लिकार्जुन खड़गे जी के कार्यक्रम स्थल का कथित ‘शुद्धिकरण’ बेहद निंदनीय है। खड़गे जी दलित समाज से आते हैं, उनके कार्यक्रम स्थल का… pic.twitter.com/ZiQvBEdC3K— Uttarakhand Congress (@INCUttarakhand) August 12, 2026
બંધારણનો અનુચ્છેદ 17 શું કહે છે?
ભારતીય બંધારણનો અનુચ્છેદ 17 અસ્પૃશ્યતાનો અંત જાહેર કરે છે અને તેના કોઈપણ સ્વરૂપના અમલને કાયદેસર રીતે પ્રતિબંધિત કરે છે. આ જ કારણસર દલિત અધિકારો સાથે જોડાયેલા લોકોનું માનવું છે કે અસ્પૃશ્યતાની માનસિકતા સામે માત્ર રાજકીય વિરોધ પૂરતો નથી, પરંતુ જરૂરી હોય ત્યાં કાનૂની કાર્યવાહી પણ થવી જોઈએ.
મલ્લિકાર્જુન ખડગે રાજ્યસભાના વિપક્ષના નેતા છે અને સત્તાવાર વરીયતા ક્રમમાં તેમનું સ્થાન કેન્દ્રીય કેબિનેટ મંત્રીઓ, પોતાના રાજ્યના મુખ્યમંત્રીઓ, પૂર્વ વડાપ્રધાનો અને લોકસભાના વિપક્ષના નેતા સાથે 7મા ક્રમે આવે છે. તેથી તેમની સાથે જોડાયેલા આ વિવાદે અસ્પૃશ્યતા અને બંધારણીય સમાનતાના પ્રશ્નને વધુ ચર્ચામાં લાવ્યો.
ભાજપની મહિલા ધારાસભ્ય જય દેવી સાથેનો વિવાદ
ઉત્તર પ્રદેશમાં મલિહાબાદથી ભાજપની મહિલા ધારાસભ્ય જય દેવી સાથે મંદિર પ્રવેશ અને પૂજાને લઈને થયેલો વિવાદ પણ આ ચર્ચાનો એક ભાગ બન્યો છે. જય દેવી પાસી સમુદાયમાંથી આવે છે. તેમના પતિ કૌશલ કિશોર ભાજપના પૂર્વ સાંસદ અને મોદી સરકારમાં રાજ્યમંત્રી રહી ચૂક્યા છે.
આ ઘટનાએ સવાલ ઊભો કર્યો કે જાહેર જીવનમાં મહત્વપૂર્ણ પદ પર રહેલી દલિત વ્યક્તિ સાથે પણ જો જાતિ આધારિત ભેદભાવ થાય તો બંધારણીય સંસ્થાઓની જવાબદારી શું હોવી જોઈએ.
અસ્પૃશ્યતા સામેના સંઘર્ષનો લાંબો ઇતિહાસ
ભારતમાં અસ્પૃશ્યતા સામેનો સંઘર્ષ લાંબો છે. મહાત્મા ગાંધી, જ્યોતિબા ફુલે અને ડૉ. બી. આર. આંબેડકર સહિત અનેક સામાજિક સુધારકોએ જાતિ આધારિત ભેદભાવ સામે અવાજ ઉઠાવ્યો હતો. ડૉ. આંબેડકરે બંધારણની મુસદ્દા સમિતિના અધ્યક્ષ તરીકે સમાનતા અને માનવ ગૌરવના બંધારણીય માળખાને મજબૂત બનાવવામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી.
1980ના દાયકામાં દલિતો સામેની હિંસાની અનેક ઘટનાઓ બાદ 15 ઓગસ્ટ 1987ના રોજ તત્કાલીન વડાપ્રધાન રાજીવ ગાંધીએ લાલ કિલ્લા પરથી દલિતો અને આદિવાસીઓ સામેના અત્યાચાર સામે કડક કાયદાની જરૂરિયાત વ્યક્ત કરી હતી. ત્યારબાદ 1989માં સંસદે ‘અનુસૂચિત જાતિ અને અનુસૂચિત જનજાતિ (અત્યાચાર નિવારણ) અધિનિયમ’ પસાર કર્યો.
કાયદો, ન્યાય અને સામાજિક વિશ્વાસનો પ્રશ્ન
SC/ST એક્ટની કાનૂની શરતોની ચોક્કસ વ્યાખ્યા કરવી અદાલતોની જવાબદારી છે, પરંતુ તેની સાથે કાયદાના મૂળ ઉદ્દેશ—દલિતો અને આદિવાસીઓને જાતિ આધારિત અત્યાચારથી સુરક્ષા—ને પણ ધ્યાનમાં રાખવો જરૂરી છે. કાયદાના દુરુપયોગ સામે કાર્યવાહી અને વાસ્તવિક અત્યાચાર સામે અસરકારક રક્ષણ બંને એકસાથે જરૂરી છે.
આ સમગ્ર ચર્ચાનો વ્યાપ માત્ર એક કેસ કે એક વ્યક્તિ સુધી સીમિત નથી. તે ભારતના બંધારણમાં આપવામાં આવેલી સમાનતા, ગૌરવ અને અસ્પૃશ્યતાના અંતની ગેરંટી સાથે જોડાયેલો છે. દલિત સમાજને કાયદા અને બંધારણીય સંસ્થાઓ પર વિશ્વાસ રહે તે માટે ન્યાયિક પ્રક્રિયા સાથે સરકારો અને સમાજની જવાબદારી પણ એટલી જ મહત્વપૂર્ણ બની જાય છે.
