India Waste Import: ભારત આઝાદીના 80મા વર્ષમાં પ્રવેશી રહ્યું છે ત્યારે દેશ સામે માત્ર આર્થિક વિકાસ અને આંતરિક સુરક્ષાના જ નહીં, પરંતુ પર્યાવરણ અને કચરા વ્યવસ્થાપનના પણ ગંભીર પડકારો છે. આ વચ્ચે મદ્રાસ હાઈ કોર્ટના એક મહત્વપૂર્ણ ચુકાદાએ વિદેશી કચરાની ભારતમાં થતી આયાત અંગે ફરી સવાલો ઊભા કર્યા છે. મેસર્સ શ્રીપતિ પેપર એન્ડ બોર્ડ્સ (P) લિમિટેડ વિરુદ્ધ કમિશનર ઓફ કસ્ટમ્સના કેસમાં કોર્ટે ભારતમાં જાણપૂર્વક સોલિડ વેસ્ટની આયાતને દેશની સંપ્રભુતા માટે ગંભીર ખતરો ગણાવ્યો હતો અને તેને ‘વેસ્ટ કોલોનિયલિઝમ’ સાથે જોડીને જોવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો હતો.

‘વેસ્ટ કોલોનિયલિઝમ’ અંગે કોર્ટની ચેતવણી

ચુકાદામાં કોર્ટની ટિપ્પણીનો મૂળ ભાવ એ હતો કે વિકસિત દેશો પોતાના ઝેરી અને ખતરનાક કચરાના નિકાલનો બોજ વિકાસશીલ દેશો અથવા ગ્લોબલ સાઉથ પર નાખે તે પર્યાવરણીય અને સામાજિક અન્યાયનું સ્વરૂપ બની શકે છે. આવા કચરાને અન્ય દેશમાં મોકલવાથી પ્રદૂષણનો અંત આવતો નથી, પરંતુ તેનું સ્થળાંતર થાય છે. ભારત જેવા દેશ માટે આ મુદ્દો વધુ ગંભીર છે, કારણ કે અહીં પહેલેથી જ કચરા વ્યવસ્થાપન માટે મોટા પડકારો છે.

જૂન 2022માં તુતીકોરિન બંદરે ખુલ્યો કચરાનો મામલો

આ કેસમાં બે ભારતીય પેપર ઉત્પાદક કંપનીઓએ કસ્ટમ્સ સમક્ષ રિસાયક્લિંગ માટે વેસ્ટ પેપર આયાત કરવાનો દાવો કર્યો હતો. જોકે, જૂન 2022માં ડાયરેક્ટોરેટ ઓફ રેવેન્યુ ઇન્ટેલિજન્સ અને તમિળનાડુ પોલ્યુશન કંટ્રોલ બોર્ડે તુતીકોરિન પોર્ટ પર તપાસ કરી હતી. તપાસ દરમિયાન કન્ટેનરોમાં મોટી માત્રામાં મ્યુનિસિપલ સોલિડ વેસ્ટ મળી આવ્યો હતો. તેમાં વપરાયેલી PET બોટલો, કેન, પ્લાસ્ટિક બેગ, વિવિધ કન્ટેનર અને રસ્તાની સફાઈ દરમિયાન એકત્ર કરાયેલો કચરો સામેલ હોવાનું સામે આવ્યું હતું.

કેનેડા અને અમેરિકાથી આવેલા કચરાને લઈને વિવાદ

આ કચરો કેનેડા અને અમેરિકાથી આવ્યો હતો. ભારતીય કાયદા હેઠળ આવા પ્રકારના મ્યુનિસિપલ કચરાની આયાત પર પ્રતિબંધ છે. આયાતકારોએ જપ્ત કરાયેલી ખેપ અંગે કોર્ટમાં પડકાર કર્યો હતો અને કચરાને ભારતમાં જ નિકાલ કરવાની અથવા તેને દુબઈ ફરી નિકાસ કરવાની માંગ કરી હતી. જોકે, કોર્ટએ દુબઈ મોકલવાનો વિકલ્પ પણ સ્વીકાર્યો નહીં, કારણ કે ત્યાંથી આ કચરો કોઈ અન્ય ગરીબ દેશના લેન્ડફિલમાં પહોંચવાની અને ગ્લોબલ સાઉથ પર ફરી તેનો બોજ નાખવાની શક્યતા હતી. અંતે કોર્ટએ કચરાને તેના મૂળ દેશ કેનેડા પરત મોકલવાનો નિર્દેશ આપ્યો.

ભારતમાં વિદેશી કચરાનો મુદ્દો નવો નથી

ભારતમાં વિદેશી કચરો પહોંચવાનો આ પહેલો કિસ્સો નથી. અગાઉ અમેરિકન અને કેનેડિયન પ્લાસ્ટિક કચરો ભારતીય લેન્ડફિલ સુધી પહોંચવાના અહેવાલો સામે આવ્યા હતા. મુઝફ્ફરનગરની આસપાસ પણ વિદેશી કચરાના પહોંચવાના દાવાઓ થયા છે. તેમાં PET બોટલો, એલ્યુમિનિયમના ડબ્બા અને વિદેશી ગ્રાહકોના ઘરેલુ કચરામાંથી નીકળેલી સામગ્રી હોવાના ઉલ્લેખ થયા હતા. આવા કચરાના નિકાલ દરમિયાન પ્લાસ્ટિક અને અન્ય પ્રદૂષકો માટી તથા પાણીમાં ભળવાની આશંકા રહે છે.

ભારત કેટલો કચરો આયાત કરે છે?

Dollar Businessના જણાવ્યા અનુસાર, ભારતે 2024-25 દરમિયાન $12.74 બિલિયનથી વધુ મૂલ્યનો રિસાયકલ કરી શકાય તેવો કચરો અને સ્ક્રેપ આયાત કર્યો હતો. અહીં મહત્વનો મુદ્દો એ છે કે ભારતીય નિયમો મ્યુનિસિપલ અથવા ખતરનાક કચરાને માત્ર નિકાલ માટે આયાત કરવાની મંજૂરી આપતા નથી. જોકે, નિયમોમાંથી બચવા માટે કેટલાક કચરાને મેટલ સ્ક્રેપ અથવા પેપર સ્ક્રેપ તરીકે દર્શાવીને દેશમાં લાવવામાં આવતો હોવાનો આક્ષેપ છે.

પ્લાસ્ટિક કચરાની આયાતના આંકડા પણ ચિંતાજનક

2021થી 2023 વચ્ચે ભારતમાં અંદાજે 20 કરોડ કિલોગ્રામ પ્લાસ્ટિક કચરો આવ્યો હોવાનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે. તેની સરખામણીમાં મલેશિયામાં લગભગ 1.4 અબજ કિલોગ્રામ, વિયેતનામ અને તુર્કીમાં આશરે 1-1 અબજ કિલોગ્રામ તથા ઇન્ડોનેશિયામાં લગભગ 60 કરોડ કિલોગ્રામ પ્લાસ્ટિક કચરો પહોંચ્યો હતો. જર્મનીએ જાન્યુઆરીથી જૂન 2025 વચ્ચે લગભગ 27.9 કરોડ કિલોગ્રામ પ્લાસ્ટિક કચરો અન્ય દેશોમાં મોકલ્યો હોવાનો પણ ઉલ્લેખ છે, જે અંદાજે 1,385 સંપૂર્ણ ભરેલી કન્ટેનર ટ્રેનો જેટલો જથ્થો ગણાવવામાં આવ્યો છે.

‘વેસ્ટ ટુ વેલ્થ’ સામે પર્યાવરણનો સવાલ

વિદેશી કચરાને ઘણી વખત ‘વેસ્ટ ટુ વેલ્થ’, ‘વેસ્ટ ટુ એનર્જી’ અથવા ‘સર્ક્યુલર ઇકોનોમી’ જેવા શબ્દો સાથે રજૂ કરવામાં આવે છે. ચોક્કસ પ્રકારનો સ્વચ્છ અને રિસાયકલ કરી શકાય એવો પેપર અથવા મેટલ સ્ક્રેપ ઉદ્યોગ માટે ઉપયોગી કાચો માલ બની શકે છે. પરંતુ જો તેમાં ઘરેલું કચરો, મિશ્રિત પ્લાસ્ટિક, મેડિકલ વેસ્ટ અથવા અન્ય જોખમી સામગ્રી ભેળવાયેલી હોય તો તેના નિકાલથી પર્યાવરણ અને માનવ સ્વાસ્થ્ય પર ગંભીર અસર થઈ શકે છે.

ભારતીય કાયદામાં આયાત માટે કડક નિયમો

Hazardous and Other Wastes (Management and Transboundary Movement) Rules, 2016 હેઠળ ખતરનાક અને અન્ય કચરાને અંતિમ નિકાલ માટે ભારતમાં આયાત કરવા પર પ્રતિબંધ છે. કેટલીક સામગ્રીને રિસાયક્લિંગ, રિયૂઝ, રિસોર્સ રિકવરી અથવા કો-પ્રોસેસિંગ માટે નિયમો અને જરૂરી મંજૂરી સાથે આયાત કરવાની જોગવાઈ છે. આવી આયાત માટે પર્યાવરણ, વન અને જળવાયુ પરિવર્તન મંત્રાલય તથા સંબંધિત રાજ્ય પ્રદૂષણ નિયંત્રણ બોર્ડની મંજૂરી સહિતની પ્રક્રિયાઓનું પાલન જરૂરી બને છે.

મુખ્ય સવાલ: પહેલા પોતાનો કચરો સંભાળવો જરૂરી છે

ભારતમાં લગભગ 1.4 અબજ લોકો છે અને દેશ પોતે જ દરરોજ મોટી માત્રામાં કચરો પેદા કરે છે. શહેરોના રસ્તાઓ, ફૂટપાથો, ખાલી જમીન અને હાઇવેની આસપાસ પ્લાસ્ટિક, બાંધકામ કચરો અને અન્ય સામગ્રીના ઢગલા જોવા મળે છે. આવી સ્થિતિમાં વિદેશી કચરો આયાત કરીને પહેલેથી દબાણ હેઠળ રહેલી કચરા વ્યવસ્થાપન વ્યવસ્થા પર વધારાનો બોજ મૂકવાનો નિર્ણય કેટલો યોગ્ય છે તે સવાલ બની રહે છે.

કચરાના વેપાર પર કડક દેખરેખની જરૂર

તુતીકોરિન બંદર પર કસ્ટમ અધિકારીઓ દ્વારા કચરાની ખેપ પકડવામાં આવી તે બતાવે છે કે અસરકારક તપાસથી આવા પ્રયાસો અટકાવી શકાય છે. પરંતુ સાથે જ એ સવાલ પણ ઊભો થાય છે કે કેટલા કન્ટેનર તપાસમાંથી બચીને દેશમાં પ્રવેશી રહ્યા હશે. બંદરો પર તપાસ વ્યવસ્થા, આયાત નિયંત્રણ, સ્થાનિક કચરા વ્યવસ્થાપન તંત્ર અને સંબંધિત અધિકારીઓ વચ્ચે વધુ સંકલનની જરૂરિયાત સ્પષ્ટ થાય છે.

વિકસિત ભારત માટે પર્યાવરણ સુરક્ષા પણ જરૂરી

2047 સુધી વિકસિત ભારતનું લક્ષ્ય માત્ર આર્થિક વિકાસ પૂરતું સીમિત રહી શકે નહીં. સ્વચ્છ હવા, સુરક્ષિત પાણી, જવાબદાર કચરા વ્યવસ્થાપન અને મજબૂત પર્યાવરણીય વ્યવસ્થા પણ વિકાસનો મહત્વપૂર્ણ ભાગ છે. વિદેશી કચરાની આયાતમાં જે સામગ્રી વાસ્તવમાં રિસાયક્લિંગ માટે ઉપયોગી છે તેને નિયમો હેઠળ અલગ રીતે જોવી શક્ય છે, પરંતુ નિયમોનો ભંગ કરીને જોખમી અથવા મિશ્રિત કચરો દેશમાં લાવવામાં આવે તો તેના વિરુદ્ધ કડક કાર્યવાહી જરૂરી છે. મદ્રાસ હાઈ કોર્ટનો ચુકાદો આ ચર્ચાને ફરી કેન્દ્રમાં લાવે છે કે ભારતે માત્ર પોતાનો વિકાસ જ નહીં, પરંતુ પોતાની જમીન, પાણી અને આવનારી પેઢીઓનું ભવિષ્ય પણ સુરક્ષિત રાખવું પડશે.