World Humanoid Robot Games: ચીનની રાજધાની બીજિંગમાં આ અઠવાડિયે યોજાઈ રહેલી World Humanoid Robot Gamesએ હ્યુમનોઇડ રોબોટ્સની ઝડપ અને ક્ષમતાને લઈને વિશ્વનું ધ્યાન ખેંચ્યું છે. આ સ્પર્ધા National Speed Skating Oval of Beijing એટલે કે Ice Ribbonમાં થઈ રહી છે, જે 2022 Winter Olympics માટે બનાવવામાં આવ્યું હતું. 666 ટીમો, 256 હ્યુમનોઇડ રોબોટ્સ, 16 દેશો અને 51 ઇવેન્ટ્સ સાથેનું આ આયોજન રોબોટિક્સ ક્ષેત્રની ઝડપથી વિકસતી ક્ષમતાનું પ્રદર્શન બની રહ્યું છે.

રોબોટે Usain Boltના રેકોર્ડને પાછળ છોડ્યો

સ્પર્ધામાં 100 મીટરની રેસ દરમિયાન રોબોટે 9.32 સેકન્ડનો સમય નોંધાવ્યો હોવાનો દાવો કરવામાં આવ્યો છે, જ્યારે Usain Boltનો માનવ વર્લ્ડ રેકોર્ડ 9.58 સેકન્ડ છે. 400 મીટરમાં પણ રોબોટે 38.15 સેકન્ડનો સમય નોંધાવ્યો, જ્યારે માનવ વર્લ્ડ રેકોર્ડ 43.03 સેકન્ડનો છે. જોકે રોબોટ અને માનવ એથ્લીટની દોડની પરિસ્થિતિઓ અને નિયમોમાં તફાવતને ધ્યાનમાં લેવું જરૂરી છે. સૌથી ચોંકાવનારી બાબત એ છે કે 2025ની પ્રથમ આવૃત્તિમાં વિજેતા રોબોટનો 100 મીટર સમય 21.50 સેકન્ડ હતો, એટલે માત્ર એક વર્ષમાં નોંધપાત્ર ઝડપ સુધરી છે.

રોબોટ્સ હવે માત્ર દોડતા નથી

આ સ્પર્ધાની વિશેષતા માત્ર રેસ નથી. હ્યુમનોઇડ રોબોટ્સ ટેબલ ટેનિસ, વેઇટલિફ્ટિંગ અને ફૂટબોલ જેવી પ્રવૃત્તિઓમાં ભાગ લઈ રહ્યા છે. બીજી તરફ રોબોટ્સને રસોઈ, ફેક્ટરી એસેમ્બલી અને અન્ય વાસ્તવિક દુનિયાના કામોમાં ઉપયોગ કરવાની દિશામાં પણ વિકાસ થઈ રહ્યો છે. આ સિસ્ટમો ધીમે ધીમે સતત માનવ નિયંત્રણ વિના વધુ સ્વાયત્ત રીતે કામ કરવા તરફ આગળ વધી રહી છે.

Unitreeનું વધતું પ્રભુત્વ

આ સમગ્ર ક્ષેત્રમાં ચીનની Unitree જેવી કંપનીઓનું નામ ખાસ ચર્ચામાં છે. 2025ની ગેમ્સમાં Unitreeએ ચાર ગોલ્ડ મેડલ જીત્યા હતા. કંપનીએ આ જ સમયગાળા દરમિયાન શાંઘાઈ સ્ટોક માર્કેટમાં પ્રવેશ કર્યો અને તેની વેલ્યુએશન લગભગ 51 બિલિયન ડોલર સુધી પહોંચ્યાનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે. આ આંકડો દર્શાવે છે કે રોબોટિક્સ હવે માત્ર સંશોધનનો વિષય નથી રહ્યો, પરંતુ મોટા રોકાણ અને વ્યાપારી સંભાવનાવાળો ટેકનોલોજી ક્ષેત્ર બની ગયો છે.

ભારતની 24 વર્ષની ડીપટેક ઉદ્યોગસાહસિક

ચીનના રોબોટિક્સ વિકાસની વચ્ચે ભારતની બીજી એક વાર્તા પણ મહત્વપૂર્ણ છે. 24 વર્ષની ઉદ્યોગસાહસિક અનાગા રાજેશે 2024માં Biocompute નામનું સ્ટાર્ટઅપ શરૂ કર્યું હતું. કંપની DNAમાં ડિજિટલ ડેટા સ્ટોર કરવાની ટેકનોલોજી પર કામ કરી રહી છે. જૂન 2026માં તેમણે પોતાની કંપનીને બેંગલુરુથી સાન ફ્રાન્સિસ્કો ખસેડવાની જાહેરાત કરી હતી. આ નિર્ણયે ભારતના ડીપટેક ઇકોસિસ્ટમ અંગે ચર્ચા ઊભી કરી છે.

DNA ડેટા સ્ટોરેજની અસાધારણ સંભાવના

DNA કુદરતી રીતે અત્યંત નાની જગ્યામાં વિશાળ જૈવિક માહિતી સંગ્રહિત કરે છે. આ જ સિદ્ધાંતનો ઉપયોગ ડિજિટલ ડેટા માટે કરવાની કલ્પના DNA data storage પાછળ છે. સિદ્ધાંત મુજબ માત્ર એક ગ્રામ DNAમાં આશરે 25 પેટાબાઇટથી લઈને 455 એક્ઝાબાઇટ સુધીનો ડેટા સંગ્રહિત કરી શકાય છે. 25 પેટાબાઇટની ક્ષમતાને સરળ રીતે સમજીએ તો તે લગભગ એક કરોડ કલાકના હાઇ-ડેફિનેશન વિડિયો જેટલી માહિતી સમાવી શકે છે.

વિશાળ સ્ટોરેજ અને લાંબી આયુષ્ય

DNA સ્ટોરેજનો એક મોટો ફાયદો તેની અતિશય સંગ્રહ ક્ષમતા છે. પરંપરાગત ડેટા સેન્ટર્સ માટે વિશાળ ઇમારતો, સર્વર્સ, કૂલિંગ સિસ્ટમ અને મોટા પ્રમાણમાં વીજળીની જરૂર પડે છે. DNAમાં સમાન માહિતી અત્યંત નાની જગ્યામાં સંગ્રહિત કરવાની સંભાવના છે. બીજો ફાયદો તેની લાંબી આયુષ્ય છે. યોગ્ય રીતે સાચવવામાં આવેલ DNA હજારો વર્ષ સુધી વાંચી શકાય છે, જ્યારે પરંપરાગત સ્ટોરેજ માધ્યમોની આયુષ્ય ઘણી ઓછી હોઈ શકે છે.

ભારતમાં થયેલો ટેકનોલોજી વિકાસ

અનાગાની ટીમે બે વર્ષમાં લેબ સ્થાપી હજારો પ્રયોગો કર્યા અને ડિજિટલ માહિતી DNAમાં લખી તથા પાછી વાંચી શકાય તેવી end-to-end prototype સિસ્ટમ તૈયાર કરી હોવાનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે. શરૂઆતમાં DNA data storageનો ખર્ચ આશરે ₹3.5 લાખ પ્રતિ મેગાબાઇટ હતો, જેને ટીમે લગભગ ₹100 પ્રતિ મેગાબાઇટ સુધી ઘટાડ્યો હોવાનું જણાવાયું છે. એટલે કે ખર્ચમાં આશરે 3,500 ગણો ઘટાડો કરવાનો દાવો કરવામાં આવ્યો છે. મહત્વની વાત એ છે કે આ સંશોધન બેંગલુરુમાં થયું.

ડીપટેક માટે ભારતનું ઇકોસિસ્ટમ પડકારરૂપ

અનાગાના મતે સમસ્યા ભારતીય પ્રતિભાની નથી, પરંતુ લાંબા ગાળાના મૂડીરોકાણ અને ઇકોસિસ્ટમની છે. અમેરિકામાં રોકાણકારો ડીપટેક સ્ટાર્ટઅપના લાંબા ગાળાના વિઝન વિશે પૂછે છે, જ્યારે ભારતમાં ઘણીવાર ટૂંકા ગાળાની આવક અને ઝડપી પરિણામો પર વધુ ભાર રહે છે. ડીપટેકમાં વર્ષોનું સંશોધન, અનેક નિષ્ફળ પ્રયોગો અને મોટી મૂડી જરૂરી હોય છે. તેથી પરંપરાગત સ્ટાર્ટઅપ કરતાં તેનું જોખમ અને સમયગાળો અલગ હોય છે.

R&D રોકાણમાં ભારત અને ચીન વચ્ચેનો તફાવત

ભારત GDPના આશરે 0.6થી 0.9 ટકા જેટલા હિસ્સા R&D પાછળ ખર્ચે છે, જ્યારે ચીનનો હિસ્સો લગભગ 2.58 ટકા, અમેરિકાનો 3.45 ટકા અને દક્ષિણ કોરિયાનો 4.94 ટકા દર્શાવવામાં આવ્યો છે. ખાનગી ક્ષેત્રની ભૂમિકા પણ મહત્વપૂર્ણ છે. અમેરિકા અને ચીનમાં R&Dનું મોટું પ્રમાણ ખાનગી ક્ષેત્ર દ્વારા કરવામાં આવે છે, જ્યારે ભારતમાં લાંબા સમય સુધી સરકારી રોકાણ પર વધુ નિર્ભરતા રહી છે.

ચીનનું લાંબા ગાળાનું ટેકનોલોજી મોડલ

ચીને 2008માં Thousand Talents Plan જેવા કાર્યક્રમો દ્વારા વિદેશમાં રહેલા વૈજ્ઞાનિકો અને સંશોધકોને પાછા આકર્ષવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો. સંશોધન સુવિધાઓ, સ્પર્ધાત્મક વેતન, લેબોરેટરી અને અન્ય સવલતો દ્વારા લાંબા ગાળાના સંશોધનને પ્રોત્સાહન આપવામાં આવ્યું. પરિણામે રોબોટિક્સ સહિત અનેક ક્ષેત્રોમાં કંપનીઓ, યુનિવર્સિટીઓ અને સંશોધન સંસ્થાઓનું વિશાળ ઇકોસિસ્ટમ વિકસ્યું છે.

ભારત સામેનો બ્રેઇન ડ્રેઇન અને TRL પડકાર

અહેવાલોમાં 30 લાખથી વધુ ભારતીય મૂળના વૈજ્ઞાનિકો અને એન્જિનિયરો વિદેશમાં કામ કરતા હોવાનો અંદાજ આપવામાં આવે છે. ભારત માટે પડકાર માત્ર પ્રતિભા જાળવી રાખવાનો નથી, પરંતુ સંશોધનને બજાર સુધી પહોંચાડવાનો પણ છે. Technology Readiness Level એટલે TRLમાં ભારત શરૂઆતના તબક્કા, એટલે કે TRL 1થી 3માં મજબૂત છે, પરંતુ TRL 7થી 9 સુધી ટેકનોલોજીને વ્યાપારી ઉત્પાદન સુધી પહોંચાડવામાં મુશ્કેલી રહે છે. એટલે વિચાર અને પ્રોટોટાઇપ ભારતમાં બને, પરંતુ ઉત્પાદન અને સ્કેલિંગ અન્ય દેશમાં થાય તેવી સ્થિતિ ઊભી થાય છે.

ભારત માટે આશાની કેટલીક કિરણો

પરિસ્થિતિ સંપૂર્ણપણે નકારાત્મક નથી. 2023-24માં ભારતમાં ખાનગી ક્ષેત્રનું R&D યોગદાન આશરે 51.8 ટકા અને સરકારનું યોગદાન 48.2 ટકા હોવાનું જણાવાયું છે. એટલે ખાનગી ક્ષેત્ર હવે સંશોધનમાં વધુ મોટી ભૂમિકા ભજવી રહ્યું છે. તમિલનાડુ જેવા રાજ્યો પણ વિદેશી ભારતીય વૈજ્ઞાનિકો અને સંશોધકોને પાછા આકર્ષવા માટે પોતાના Talent Plan જેવા પ્રયાસો કરી રહ્યા છે.

ટેકનોલોજીની રેસમાં અસલી સવાલ

ચીનના હ્યુમનોઇડ રોબોટ્સ અને અનાગા રાજેશની DNA સ્ટોરેજ કંપનીની બંને વાર્તાઓ એક મોટો સવાલ ઊભો કરે છે: શું ભારત પાસે પ્રતિભા અને વિચારોની કમી છે? જવાબ સ્પષ્ટપણે ના છે. પડકાર એ છે કે આ પ્રતિભાને લાંબા સમય સુધી દેશમાં કામ કરવા માટે મૂડી, ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, સંશોધનની સ્વતંત્રતા અને સૌથી મહત્વપૂર્ણ સમય કેવી રીતે આપવામાં આવે.

ચીનના રોબોટિક્સ ક્ષેત્રની પ્રગતિ વર્ષોના સંશોધન, મૂડી અને ધીરજનું પરિણામ છે. બીજી તરફ ભારતમાં વિકસેલી ડીપટેક ટેકનોલોજી જ્યારે સ્કેલ કરવા માટે વિદેશ જાય છે ત્યારે દેશ માત્ર એક કંપની ગુમાવતો નથી, પરંતુ ભવિષ્યની નોકરીઓ, પેટન્ટ, સપ્લાય ચેઇન, સ્પિન-ઓફ સ્ટાર્ટઅપ્સ અને ટેકનોલોજીકલ ઇકોસિસ્ટમની સંભાવનાઓ પણ ગુમાવી શકે છે. તેથી ભારત અને ચીન વચ્ચેની ટેકનોલોજીકલ રેસ માત્ર બુદ્ધિમત્તાની નથી; તે લાંબા ગાળાની દૃષ્ટિ, મૂડી, ધીરજ અને મજબૂત ઇકોસિસ્ટમની પણ રેસ છે.