Sambhal Violence Case: 2024ની સંભલ હિંસા સાથે જોડાયેલા કેસમાં સુપ્રીમ કોર્ટે ઉત્તર પ્રદેશ સરકારને મોટો ઝટકો આપ્યો છે. 29 સપ્ટેમ્બર 2026ના રોજ જસ્ટિસ દીપાંકર દત્તા અને જસ્ટિસ શીલ નાગૂની બેન્ચે મુલ્લા અફરોઝની રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા અધિનિયમ, 1980 એટલે કે રાસુકા (NSA) હેઠળ કરવામાં આવેલી એહતિયાતી અટકાયત રદ કરી હતી. સાથે જ કોર્ટે ગેરકાયદેસર રીતે અટકાયતનો આદેશ પસાર કરવા બદલ ઉત્તર પ્રદેશ સરકારને અફરોઝને 10 લાખ રૂપિયાનું વળતર ચૂકવવાનો આદેશ આપ્યો. કોર્ટે અલાહાબાદ હાઈકોર્ટનો અગાઉનો એવો નિર્ણય પણ રદ કર્યો, જેમાં અફરોઝની અટકાયતને યથાવત રાખવામાં આવી હતી.
પોલીસ કસ્ટડીના કબૂલાતના નિવેદન પર કોર્ટના સવાલ
સુપ્રીમ કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે પોલીસ કસ્ટડી દરમિયાન આરોપીએ આપ્યું હોવાનું કહેવાતું કબૂલાતનું નિવેદન એકલું જ રાસુકા હેઠળની એહતિયાતી અટકાયતનો આધાર બની શકે નહીં. અદાલતના જણાવ્યા મુજબ આવા નિવેદન સાથે કેસની આસપાસની પરિસ્થિતિઓ અને અન્ય સંબંધિત સામગ્રી પર પણ વિચાર કરવો જરૂરી છે. બેન્ચે એ પણ નોંધ્યું કે અફરોઝની અટકાયતનો આદેશ પસાર કરતી વખતે સંબંધિત સત્તાધિકારીએ જરૂરી તથ્યો અને સામગ્રી પર યોગ્ય રીતે વિચાર કર્યો નહોતો.
આ જ મુદ્દો 8 સપ્ટેમ્બરે સુનાવણી દરમિયાન પણ સામે આવ્યો હતો, જ્યારે સુપ્રીમ કોર્ટે ચુકાદો અનામત રાખતા પોલીસ કસ્ટડીમાં આપવામાં આવેલા કથિત કબૂલાતના નિવેદનની પ્રાસંગિકતા અને મહત્વ અંગે સવાલ ઉઠાવ્યો હતો. બેન્ચે એ જાણવા માંગ્યું હતું કે આવું નિવેદન રાસુકા હેઠળ જરૂરી ‘સંતોષ’ માટે પૂરતો આધાર બની શકે કે નહીં.
અફરોઝની ધરપકડથી NSA સુધીની કાર્યવાહી
મુલ્લા અફરોઝ પર 2024ની સંભલ હિંસામાં કથિત રીતે મુખ્ય ભૂમિકા ભજવવાનો આરોપ છે. હિંસા નવેમ્બર 2024માં શાહી જામા મસ્જિદના કોર્ટના આદેશથી કરવામાં આવેલા સર્વે દરમિયાન ભડકી હતી. અફરોઝની ધરપકડ હિંસા બાદ લગભગ 54 દિવસ પછી કરવામાં આવી હતી અને પોલીસ તરફથી તેમની વિરુદ્ધ કસ્ટડી દરમિયાન આપવામાં આવેલા કથિત કબૂલાતના નિવેદનનો આધાર લેવામાં આવ્યો હતો. બાદમાં તેમને અલાહાબાદ હાઈકોર્ટમાંથી જામીન મળ્યા હતા.
જોકે, 13 ઓક્ટોબર 2025ના રોજ તેમની સામે રાસુકા હેઠળ અટકાયતનો આદેશ જારી કરવામાં આવ્યો. અલાહાબાદ હાઈકોર્ટે આ અટકાયતને યથાવત રાખતાં અફરોઝે સુપ્રીમ કોર્ટનો દરવાજો ખખડાવ્યો હતો. હવે સુપ્રીમ કોર્ટે આ અટકાયત જ રદ કરી દીધી છે.
સરકારની દલીલ શું હતી?
ઉત્તર પ્રદેશ સરકારે સુપ્રીમ કોર્ટમાં અફરોઝની અટકાયતનો બચાવ કરતાં દલીલ કરી હતી કે તેમની મુક્તિથી ફરી હિંસા ફેલાવાની અથવા જાહેર વ્યવસ્થા પર અસર થવાની શક્યતા હતી. રાજ્યનું કહેવું હતું કે ઉપલબ્ધ સામગ્રીમાંથી જો આવી સંભાવના દેખાતી હોય તો રાસુકા હેઠળ એહતિયાતી કાર્યવાહી કરી શકાય છે.
બીજી તરફ, અફરોઝ તરફથી દલીલ કરવામાં આવી હતી કે પોલીસ કસ્ટડીમાં આપવામાં આવેલા કથિત કબૂલાતના નિવેદનને તેમની સામે અટકાયતનો આધાર બનાવી શકાય નહીં. તેમની તરફથી એવો પણ મુદ્દો ઉઠાવવામાં આવ્યો હતો કે માત્ર અનેક ફોજદારી કેસ હોવા અથવા ભવિષ્યમાં કોઈ ગુનો થવાની શક્યતાના આધારે એહતિયાતી અટકાયત યોગ્ય ઠરી શકે નહીં. તેના માટે સંબંધિત સત્તાધિકારી પાસે પૂરતી અને સંબંધિત સામગ્રી હોવી જરૂરી છે.
સંભલ હિંસાની પૃષ્ઠભૂમિ શું હતી?
સંભલની મુઘલકાળીન શાહી જામા મસ્જિદનું સર્વેક્ષણ 19 નવેમ્બર 2024ના રોજ કોર્ટ દ્વારા નિયુક્ત એડવોકેટ કમિશનરે કર્યું હતું. આ કાર્યવાહી સિવિલ જજ (સિનિયર ડિવિઝન)ના આદેશ બાદ થોડા જ સમયમાં શરૂ થઈ હતી. સર્વેનો બીજો તબક્કો 24 નવેમ્બરે હાથ ધરાયો હતો. આ દરમિયાન વિરોધ કરી રહેલા લોકો અને સુરક્ષા દળો વચ્ચે ઘર્ષણ થયું હતું અને હિંસા ભડકી હતી.
સત્તાવાર રેકોર્ડ મુજબ હિંસામાં ચાર લોકોનાં મોત થયા હતા અને મોટી સંખ્યામાં લોકો તથા પોલીસકર્મીઓ ઘાયલ થયા હતા. અનેક વાહનોમાં આગચંપી અને તોડફોડની ઘટનાઓ પણ સામે આવી હતી. અફરોઝ પર આ હિંસામાં કથિત સંડોવણીના આરોપો લગાવવામાં આવ્યા હતા.
હવે ઉત્તર પ્રદેશ સરકાર સામે કયા સવાલ?
સુપ્રીમ કોર્ટે જ્યારે અટકાયતને ગેરકાયદેસર ગણાવીને 10 લાખ રૂપિયાનું વળતર ચૂકવવાનો આદેશ આપ્યો છે ત્યારે રાજ્ય સરકારની એહતિયાતી અટકાયતની પ્રક્રિયા અંગે અનેક સવાલ ઊભા થાય છે. શું અટકાયતનો આદેશ પસાર કરતા પહેલાં તમામ સંબંધિત પુરાવા અને પરિસ્થિતિઓનું પૂરતું મૂલ્યાંકન કરવામાં આવ્યું હતું? પોલીસ કસ્ટડીમાં આપવામાં આવેલા કથિત કબૂલાતના નિવેદનને આટલું મહત્વ શા માટે આપવામાં આવ્યું?
સરકાર માટે એ સવાલ પણ મહત્વનો છે કે જો રાસુકા જેવી કડક કાયદાકીય જોગવાઈ હેઠળ કાર્યવાહી કરવામાં આવે છે, તો સત્તાધિકારીઓ દ્વારા જરૂરી કાનૂની માપદંડોનું પાલન થયું કે નહીં તેની સ્વતંત્ર સમીક્ષા કેમ ન થઈ? સુપ્રીમ કોર્ટના ચુકાદા બાદ શું રાજ્ય સરકાર એહતિયાતી અટકાયતના આવા તમામ કેસોની પ્રક્રિયાની સમીક્ષા કરશે?
સુપ્રીમ કોર્ટના આદેશથી અફરોઝની રાસુકા હેઠળની અટકાયત રદ થઈ છે. જોકે, સંભલ હિંસા સંબંધિત તેમના પર લાગેલા અન્ય ફોજદારી આરોપો અંગે આ ચુકાદો પોતે અંતિમ નિર્દોષ છૂટનો નિર્ણય નથી. કોર્ટના આદેશ મુજબ તેમની અન્ય કોઈ કેસમાં કાયદેસરની કસ્ટડી જરૂરી ન હોય તો તેમને મુક્ત કરવાની દિશા આપવામાં આવી છે.
