Odisha CAG Report: ઓડિશામાં કૃષિ અને સરકારી જમીનના ઉપયોગ તથા તેના સંરક્ષણને લઈને નિયંત્રક અને મહાલેખા પરીક્ષક એટલે કે CAGના 2023-24ના પાલન અહેવાલમાં મહેસૂલ વહીવટની કામગીરી અંગે અનેક ગંભીર ખામીઓ નોંધવામાં આવી છે. અહેવાલ મુજબ રાજ્યની 24 તહેસીલોની કુલ 504 એકર જેટલી કૃષિ જમીનને કાયદામાં નિર્ધારિત પ્રક્રિયાઓનું સંપૂર્ણ પાલન કર્યા વિના બિનકૃષિ ઉપયોગમાં ફેરવવામાં આવી હતી. આ જમીનનો ઉપયોગ વ્યાવસાયિક યોજનાઓ, રહેણાંક વિકાસ અને શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ માટે કરવામાં આવ્યો હતો.
OLR કાયદાની પ્રક્રિયા અંગે CAGની આપત્તિ
CAGના ઑડિટમાં જણાવાયું છે કે જમીનના ઉપયોગમાં ફેરફાર કરતી વખતે ઓડિશા લેન્ડ રિફોર્મ્સ એટલે કે OLR અધિનિયમ હેઠળ નક્કી કરાયેલી પ્રક્રિયાઓનું કેટલાક કેસોમાં યોગ્ય રીતે પાલન કરવામાં આવ્યું નહોતું. ખાસ કરીને સ્થાનિક વિકાસ સત્તામંડળો પાસેથી જરૂરી અભિપ્રાય મેળવ્યા વિના તહેસીલ સ્તરે જમીન રૂપાંતરણને મંજૂરી આપવામાં આવી હતી.
ઑડિટ મુજબ લગભગ 30.3 એકર જમીનના રૂપાંતરણની મંજૂરી સંબંધિત વિકાસ સત્તામંડળોના અભિપ્રાય વિના આપવામાં આવી હતી. બીજી તરફ છ તહેસીલોની 10.7 એકર જમીન માટે સંબંધિત વિકાસ સત્તામંડળોએ લેખિત આપત્તિ નોંધાવી હોવા છતાં રૂપાંતરણને મંજૂરી આપવામાં આવી હતી.
અહીં સરકાર સામે સવાલ એ છે કે જ્યારે વિકાસ સત્તામંડળો જમીનના ઉપયોગ અંગે આપત્તિ નોંધાવે ત્યારે તહેસીલ સ્તરે તેની અવગણના કરીને મંજૂરી આપવાની જરૂર શા માટે પડી? શું આવા કેસોમાં જવાબદાર અધિકારીઓ સામે કોઈ કાર્યવાહી કરવામાં આવી છે?
504 એકરમાં સૌથી મોટો હિસ્સો વ્યાવસાયિક યોજનાઓનો
CAGના આંકડા પ્રમાણે રૂપાંતરિત કરવામાં આવેલી 504 એકર જમીનમાંથી આશરે 250 એકર જમીન વ્યાવસાયિક યોજનાઓ માટે ઉપયોગમાં લેવાઈ હતી. 132.8 એકર જમીન રહેણાંક વિકાસ માટે અને 53.6 એકર જમીન શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ માટે ફેરવવામાં આવી હતી.
CAGનું અવલોકન છે કે જમીન ઉપયોગ નિયંત્રણ માટે બનાવવામાં આવેલી પ્રક્રિયાઓનું પાલન ન થવાથી આયોજનબદ્ધ વિકાસ વ્યવસ્થા નબળી પડી શકે છે. ખાસ કરીને ઝડપી શહેરીકરણ અને ઔદ્યોગિક તથા શૈક્ષણિક પ્રોજેક્ટ્સ માટે જમીનની માંગ વધી રહી હોય ત્યારે કૃષિ જમીનના રૂપાંતરણની પ્રક્રિયા વધુ પારદર્શક અને નિયમબદ્ધ રહે તે મહત્વપૂર્ણ બને છે.
સિમેન્ટ યુનિટ માટે ફાળવાયેલી 17.8 એકર જમીન ટ્રસ્ટના કબજામાં
ભુવનેશ્વરના ચંદકા ઔદ્યોગિક વિસ્તારમાં સરકારી જમીનના ઉપયોગને લઈને પણ CAGએ એક મહત્વપૂર્ણ કેસ નોંધ્યો છે. 1981માં ઇન્ડસ્ટ્રિયલ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ડેવલપમેન્ટ કોર્પોરેશન ઑફ ઓડિશા એટલે કે IDCOએ સિમેન્ટ ઉત્પાદન એકમ માટે 17.8 એકર જમીન ફાળવી હતી.
બાદમાં આ જમીન એક શૈક્ષણિક ટ્રસ્ટના કબજામાં હોવાનું ઑડિટમાં સામે આવ્યું. CAG મુજબ IDCOએ કંપની તરફથી જમીન ટ્રસ્ટને હસ્તાંતરિત કરવા અને તેનો હેતુ બદલવાની દરખાસ્તને નકારી હતી. તેમ છતાં મૂળ ફાળવણી રદ કરવામાં આવી નહોતી અને જમીનનો ઉપયોગ તેના નિર્ધારિત હેતુથી અલગ રીતે થતો રહ્યો.
સરકાર પાસે સવાલ છે કે IDCOએ પ્રસ્તાવ નકારી કાઢ્યા પછી પણ જમીન ફાળવણી કેમ રદ ન કરી? સરકારી ઔદ્યોગિક જમીનનો ઉપયોગ મૂળ હેતુથી અલગ થયો હોવા છતાં દેખરેખ રાખનારા અધિકારીઓએ શું કાર્યવાહી કરી?
210.76 એકર સરકારી જમીન પર ખાનગી શૈક્ષણિક સંસ્થાઓનો કબજો
CAGએ સરકારી જમીન પર અતિક્રમણની સ્થિતિને લઈને પણ ચિંતા વ્યક્ત કરી છે. અહેવાલ મુજબ 12 તહેસીલોની 22 ખાનગી શૈક્ષણિક સંસ્થાઓએ કુલ 210.76 એકર સરકારી જમીન પર અનધિકૃત કબજો કર્યો હતો.
ઑડિટમાં કેટલાક એવા કેસો પણ નોંધાયા છે જેમાં અધિકારીઓને સરકારી જમીન પર થયેલા અતિક્રમણની જાણકારી હતી, છતાં તેને દૂર કરવા માટે અસરકારક કાર્યવાહી કરવામાં આવી નહોતી. આ સ્થિતિમાં સરકાર સામે સવાલ છે કે સરકારી જમીનના રેકોર્ડ અને ભૌતિક કબજાની નિયમિત ચકાસણી કેમ કરવામાં આવી નહીં? અને જે અધિકારીઓને અતિક્રમણની જાણ હતી, તેમની જવાબદારી નક્કી કરવામાં આવી છે કે નહીં?
10 એકર વન જમીન અને KISSનો વિવાદ
CAGના અહેવાલમાં ભુવનેશ્વરના પાથરગડિયા ગામમાં આશરે 10 એકર વન જમીન પર કલિંગા ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઑફ સોશિયલ સાયન્સિસ એટલે કે KISSના કથિત કબજાનો પણ ઉલ્લેખ છે. આ આદિવાસી રહેણાંક શૈક્ષણિક સંસ્થા પૂર્વ BJD સાંસદ અચ્યુત સામંત સાથે જોડાયેલી છે.
CAG મુજબ આ મામલે 2011માં અતિક્રમણ અંગે કાર્યવાહી શરૂ થઈ હતી. 2018ના સંયુક્ત ચકાસણી અહેવાલમાં અતિક્રમણ દૂર કરાયું હોવાનું જણાવાયું હતું. જોકે 2019માં DFOના નિરીક્ષણ દરમિયાન સંસ્થાનો જમીનના એક ભાગ પર કબજો યથાવત હોવાનું અને ત્યાં શૈક્ષણિક ઇમારત તથા છાત્રાલયો સહિત બાંધકામ થયેલું હોવાનું સામે આવ્યું.
CAGએ નોંધ્યું કે કથિત ઉલ્લંઘન છુપાવનાર અધિકારીઓ સામે કાર્યવાહી કરવાની સૂચના આપવામાં આવી હતી, છતાં ઑડિટના સમય સુધી જમીન પરની સ્થિતિ યથાવત હતી.
જમીન વહીવટમાં જવાબદારી નક્કી થશે?
CAGના તારણો માત્ર જમીન રૂપાંતરણ પૂરતા મર્યાદિત નથી, પરંતુ સરકારી જમીન પર દેખરેખ, અતિક્રમણ દૂર કરવાની કાર્યવાહી અને અધિકારીઓની જવાબદારી જેવા મુદ્દાઓ પણ સામે લાવે છે. હવે સરકાર પાસે મુખ્ય સવાલ છે કે 504 એકર કૃષિ જમીનના રૂપાંતરણ અને 210.76 એકર સરકારી જમીન પરના કબજાના કેસોમાં જવાબદારી કોની નક્કી કરવામાં આવશે? શું સરકાર CAGના દરેક અવલોકન પર સમયબદ્ધ કાર્યવાહીનો અહેવાલ જાહેર કરશે? અને સરકારી તથા વન જમીનના ઉપયોગમાં આવી ખામીઓ ફરી ન સર્જાય તે માટે મહેસૂલ વિભાગમાં કયા નિયંત્રણો મજબૂત કરવામાં આવશે?
