S Jaishankar Food Crisis Warning: અમેરિકામાં ભારતના વિદેશ મંત્રી એસ. જયશંકરે વૈશ્વિક ખાદ્ય સુરક્ષાને લઈને ગંભીર ચિંતા વ્યક્ત કરી છે. ન્યૂયોર્કમાં એશિયા સોસાયટી દ્વારા આયોજિત વાતચીત દરમિયાન તેમણે કહ્યું કે યુક્રેન યુદ્ધ અને ઈરાન-ખાડી સંઘર્ષની અસર ગ્લોબલ સાઉથ એટલે કે વિકાસશીલ દેશોની અર્થવ્યવસ્થાઓ પર પડી રહી છે. તેમના જણાવ્યા પ્રમાણે ઊર્જા, ખાદ્ય, ખાતર અને નાણાકીય ક્ષેત્ર પર એકસાથે દબાણ વધી રહ્યું છે અને આવનારા મહિનાઓમાં મોટું ખાદ્ય સંકટ ઊભું થવાની શક્યતા છે.

યુક્રેન અને ઈરાન સંઘર્ષથી ગ્લોબલ સાઉથ પર અસર

જયશંકરે કહ્યું કે બંને સંઘર્ષોએ ગ્લોબલ સાઉથની અર્થવ્યવસ્થાઓ માટે સ્થિતિને અત્યંત તણાવપૂર્ણ બનાવી છે. ખાસ કરીને ઊર્જા ક્ષેત્રમાં બજારમાં પુરવઠો ઓછો હોવાથી ચિંતા વધી છે. તેમના મતે તેલના પુરવઠાને અસર કરતા રાજકીય નિર્ણયો પરિસ્થિતિને વધુ જટિલ બનાવી શકે છે અને એવા સમયે ભાવમાં વધારો થઈ શકે છે જ્યારે દેશો કિંમતો સ્થિર રાખવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા છે.

તેમણે ઊર્જા સંકટને માત્ર પુરવઠાની સમસ્યા ગણવાને બદલે તેલના પુરવઠા સાથે જોડાયેલી રાજનીતિને પણ મહત્વપૂર્ણ ગણાવી. તેમના જણાવ્યા પ્રમાણે બંને બાબતો એકબીજાને અસર કરી રહી છે અને પરિણામે વધુ ગંભીર અથવા ‘ડબલ ક્રાઇસિસ’ જેવી સ્થિતિ ઊભી થઈ શકે છે.

ખાતરની અછતથી ખેતી પર વધતું દબાણ

વૈશ્વિક ખાદ્ય સ્થિતિ અંગે જયશંકરે કહ્યું કે કેટલાક મોટા અનાજ નિકાસકારો માટે ખાસ કરીને બ્લેક સી માર્ગે ખેપ મોકલવી મુશ્કેલ બની શકે છે. સાથે જ વિશ્વમાં ખાતરની ઉપલબ્ધતા અંગે પણ દબાણ છે, કારણ કે ખાતરના મહત્વપૂર્ણ ઉત્પાદકોમાં પશ્ચિમ એશિયા અને રશિયાનો સમાવેશ થાય છે અને ત્યાંના સંઘર્ષોની ઉત્પાદન અને પુરવઠા પર અસર પડી રહી છે.

જયશંકરે ચેતવણી આપી કે જો આવી સ્થિતિ સાથે સુપર અલ નીનો જેવી આબોહવાની પરિસ્થિતિ જોડાય તો ખાદ્ય પુરવઠા પર વધુ દબાણ આવી શકે છે. તેમણે આ સંદર્ભમાં આવનારા મહિનાઓમાં મોટા ખાદ્ય સંકટની શક્યતા વ્યક્ત કરી હતી. તાજેતરના વિશ્લેષણોમાં પણ યુદ્ધ અને પશ્ચિમ એશિયાની અસ્થિરતાને કારણે ખાતરના કેટલાક કાચા માલની કિંમત અને ઉપલબ્ધતા અંગે ભારત સહિત અનેક દેશો માટે ચિંતા દર્શાવવામાં આવી છે.

ખાદ્ય-ખાતર સાથે ઊર્જા અને નાણાકીય દબાણ

વિદેશ મંત્રીએ કહ્યું કે સમસ્યા માત્ર અનાજ અથવા ખાતર પૂરતી મર્યાદિત નથી. જો ઊર્જાનો પુરવઠો પણ અછતમાં જાય અને તેની સાથે ખાદ્ય તથા ખાતરના ભાવ અને ઉપલબ્ધતા પર દબાણ રહે, તો નાણાકીય ક્ષેત્ર પણ તેની અસરથી બચી શકે નહીં.

તેમણે સમજાવ્યું કે સંઘર્ષની સ્થિતિમાં રોકાણકારો ઘણીવાર સુરક્ષિત ગણાતા બજારો તરફ નાણાં ખસેડે છે. પરિણામે ગ્લોબલ સાઉથમાંથી મૂડી બહાર જવાની સ્થિતિ સર્જાઈ શકે છે. આથી વિકાસશીલ દેશો માટે ઊર્જા, ખાદ્ય, ખાતર અને નાણાં એમ ચારેય ક્ષેત્રોમાં એકસાથે પડકાર ઊભો થઈ શકે છે. આ જ સંદર્ભમાં જયશંકરે અગાઉ ‘4F’ એટલે કે Fuel, Food, Fertiliser અને Financeના સંકટ સામે આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે સુરક્ષા વ્યવસ્થા અને સપ્લાય ચેઇનને વધુ સ્થિર કરવાની જરૂરિયાત પણ વ્યક્ત કરી હતી.

‘દેશોએ આટલા આત્મકેન્દ્રિત ન બનવું જોઈએ’

જયશંકરે વૈશ્વિક નીતિ નિર્ણયો અંગે કહ્યું કે દેશો માત્ર પોતાના હિતને ધ્યાનમાં રાખીને નિર્ણય લે અને તેની અન્ય દેશો પર થતી અસરને અવગણે તે યોગ્ય નથી. તેમના મતે નીતિ બનાવતી વખતે અન્ય દેશોની મૂળભૂત જરૂરિયાતો અને તેમની આર્થિક સ્થિતિને પણ ધ્યાનમાં લેવી જોઈએ.

આ નિવેદન બાદ ભારત સરકાર સામે સવાલ ઊભો થાય છે કે જો વૈશ્વિક ખાદ્ય અને ખાતર પુરવઠામાં આગામી મહિનાઓમાં ખરેખર ગંભીર દબાણ આવવાની આશંકા છે, તો દેશની અંદર ખેડૂતો અને સામાન્ય ગ્રાહકોને તેની અસરથી બચાવવા માટે કેન્દ્ર પાસે કઈ પૂર્વ તૈયારી છે? શું સરકાર ખાતર, અનાજ અને ઊર્જાના વ્યૂહાત્મક ભંડાર અંગે કોઈ નવી યોજના જાહેર કરશે?

ઊર્જા સંકટથી રાજકીય અસ્થિરતાની પણ ચિંતા

જયશંકરે ઊર્જા સંકટને રાજકીય અસ્થિરતા સાથે પણ જોડ્યું. તેમણે કહ્યું કે યુક્રેન યુદ્ધ બાદ તેના પડોશી વિસ્તારોમાં આર્થિક દબાણના રાજકીય પરિણામો જોવા મળ્યા છે અને ઈરાન તથા ખાડી ક્ષેત્રમાં ચાલી રહેલી પરિસ્થિતિ આ દબાણને વધુ ગંભીર બનાવી શકે છે.

તેમણે કહ્યું કે કેટલાક દેશો વૈશ્વિક સંઘર્ષો વચ્ચે પોતાની સ્વતંત્રતા અને વ્યૂહાત્મક સ્વાયત્તતા જાળવી શકશે, જ્યારે અન્ય દેશો માટે તે મુશ્કેલ બની શકે છે. દરેક દેશની સ્થિતિ અલગ હોવાથી કેટલાક દેશો સમાધાનનો રસ્તો અપનાવી શકે છે અને કેટલાક અન્ય મુદ્દાઓ પર પ્રતિકાર કરી શકે છે.

ભારતની તૈયારી પર હવે સરકાર પાસે સવાલ

જયશંકરની ચેતવણી માત્ર વૈશ્વિક રાજનીતિ પૂરતી મર્યાદિત નથી. જો યુદ્ધના કારણે ખાતર અને ઊર્જાના પુરવઠા પર અસર થાય અને તેની સાથે હવામાન સંબંધિત જોખમ પણ જોડાય, તો તેની સીધી અસર ખેતીના ખર્ચ અને ખાદ્ય કિંમતો પર પડી શકે છે.

એવામાં સરકાર પાસે સવાલ છે કે ભારત આગામી મહિનાઓ માટે કેટલું અનાજ અને ખાતર સુરક્ષિત રાખી રહ્યું છે? ખેડૂતોને વધતા ઇનપુટ ખર્ચથી રાહત આપવા માટે કોઈ વધારાની વ્યવસ્થા કરવામાં આવશે? જો વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઇન લાંબા સમય સુધી ખોરવાય તો સરકારની વૈકલ્પિક આયાત અને સ્થાનિક ઉત્પાદનની યોજના શું છે? અને સૌથી મહત્વપૂર્ણ, જો સરકારને સંભવિત ખાદ્ય સંકટની ચિંતા છે, તો સામાન્ય નાગરિકો અને ખેડૂતોને સમયસર તેની જાણકારી અને સુરક્ષા માટેની સ્પષ્ટ કાર્યયોજના ક્યારે જાહેર કરવામાં આવશે?