RSS Organiser: દેશમાં ચૂંટણી પંચની કામગીરી, મતદાર યાદીના વિશેષ સઘન પુનરીક્ષણ એટલે કે SIR, IIT બોમ્બેના વિદ્યાર્થીના મૃત્યુ અને UPI વ્યવહારો પર પ્રસ્તાવિત મર્ચન્ટ ડિસ્કાઉન્ટ રેટ એટલે કે MDR જેવા મુદ્દાઓને લઈને રાજકીય તથા નાગરિક ચર્ચા ચાલી રહી છે. વિપક્ષી પક્ષો, નાગરિક સંગઠનો, વિદ્યાર્થી જૂથો અને સામાજિક કાર્યકરો દ્વારા વિવિધ મુદ્દે સવાલો ઉઠાવવામાં આવી રહ્યા છે. મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર જ્ઞાનેશ કુમારની કામગીરી અને ચૂંટણી પંચની સ્વતંત્રતા અંગે પણ રાજકીય ચર્ચા થઈ રહી છે.
આ જ દરમિયાન RSS સાથે સંકળાયેલા સાપ્તાહિક સામયિક ઑર્ગેનાઇઝરના તાજેતરના તંત્રીલેખે અલગ-અલગ વિરોધોને એક વ્યાપક વૈચારિક અભિયાન સાથે જોડવાનો પ્રયાસ કર્યો છે. તંત્રીલેખમાં સંપાદક પ્રફુલ્લ કેતકરે આંદોલનો પાછળ કથિત “કોમ્યુનિસ્ટ-ઇસ્લામિસ્ટ કેબલ” હોવાનો આરોપ મૂક્યો છે. આ દાવો પોતે ઑર્ગેનાઇઝરનું રાજકીય-વૈચારિક વિશ્લેષણ છે અને તેની સ્વતંત્ર પુષ્ટિ અલગ મુદ્દો છે.
દિલ્હી અને મુંબઈના વિરોધનો સંદર્ભ
2 ઓક્ટોબરે દિલ્હી અને મુંબઈમાં જ્ઞાનેશ કુમારના રાજીનામાની માંગને લઈને પ્રદર્શનો થયા હતા. દિલ્હીમાં 500થી વધુ લોકોને કસ્ટડીમાં લેવામાં આવ્યા હોવાના અહેવાલો પણ સામે આવ્યા હતા. એટલે SIR અને ચૂંટણી પંચની કામગીરી સામેનો વિરોધ માત્ર સોશિયલ મીડિયા ચર્ચા પૂરતો મર્યાદિત નથી રહ્યો, પરંતુ રસ્તા પર પણ જોવા મળ્યો છે.
આ સ્થિતિમાં મૂળ સવાલ એ છે કે મતદાર યાદી, ચૂંટણી પ્રક્રિયા અથવા કોઈ બંધારણીય સંસ્થા અંગે નાગરિકો અને રાજકીય પક્ષો સવાલ ઉઠાવે ત્યારે તેનો જવાબ તથ્યો અને પારદર્શિતા સાથે આપવામાં આવે કે વિરોધીઓને કોઈ ચોક્કસ વૈચારિક ઓળખ આપીને તેમની વાતને નકારી દેવામાં આવે.
RSS અને સ્વતંત્રતા આંદોલનનો ઐતિહાસિક સંદર્ભ
RSSની ભૂમિકા અંગે પણ લાંબા સમયથી ઐતિહાસિક ચર્ચા ચાલી રહી છે. RSSએ સંગઠન તરીકે કોંગ્રેસના નેતૃત્વવાળા મુખ્ય જનઆંદોલનોમાં કેન્દ્રીય ભૂમિકા ભજવી ન હતી. જોકે RSS સાથે જોડાયેલા વ્યક્તિઓની વ્યક્તિગત ભૂમિકાઓ અંગે અલગ-અલગ ઐતિહાસિક દાવા કરવામાં આવ્યા છે. તેથી સમગ્ર સંગઠનના દરેક સભ્યને સ્વતંત્રતા આંદોલનથી સંપૂર્ણપણે અલગ ગણાવવું પણ ઐતિહાસિક રીતે અતિસરળીકરણ ગણાશે.
આ મુદ્દો એટલા માટે ફરી ચર્ચામાં આવે છે કારણ કે આજે ઑર્ગેનાઇઝર લોકશાહી વિરોધ અને રાષ્ટ્રીય હિત વચ્ચેનો સંબંધ પોતાના તંત્રીલેખોમાં ચર્ચે છે. ઐતિહાસિક રીતે વિરોધ અને રાષ્ટ્રવાદના અર્થઘટનને લઈને RSS અને તેના વૈચારિક પરિવારની ભૂમિકા અંગે મતભેદો રહ્યા છે.
સાવરકરની દયા-યાચિકાઓ પર પણ મતભેદ
RSSની વૈચારિક પરંપરામાં વિનાયક દામોદર સાવરકરનું મહત્વપૂર્ણ સ્થાન છે. સાવરકર બ્રિટિશ શાસન સામેની ક્રાંતિકારી પ્રવૃત્તિઓ સાથે જોડાયેલા હતા અને તેમને અંદમાનની સેલ્યુલર જેલમાં બે આજીવન કેદની સજા થઈ હતી. બ્રિટિશ સરકારને મોકલવામાં આવેલી તેમની દયા-યાચિકાઓ અંગે આજે પણ ઐતિહાસિક અને રાજકીય ચર્ચા થાય છે.
સમર્થકોનું કહેવું છે કે આ યાચિકાઓને તે સમયની વ્યૂહાત્મક અને રાજકીય પરિસ્થિતિમાં જોવી જોઈએ, જ્યારે ટીકાકારો તેને બ્રિટિશ શાસન સામે સમાધાનની કોશિશ તરીકે રજૂ કરે છે. એટલે આ મુદ્દે પણ એક જ અર્થઘટન સર્વસંમતિથી સ્વીકારાયેલું નથી.
બંધારણ અંગે ઑર્ગેનાઇઝરના જૂના વલણની ચર્ચા
ભારતીય બંધારણ અંગે ઑર્ગેનાઇઝરના જૂના તંત્રીલેખનો ઉલ્લેખ પણ હાલની ચર્ચામાં મહત્વનો છે. 26 નવેમ્બર 1949ના રોજ બંધારણ અપનાવવામાં આવ્યા બાદ 30 નવેમ્બર 1949ના તંત્રીલેખમાં બંધારણમાં “ભારતીય” તત્વ પૂરતું નથી હોવાનો આક્ષેપ કરવામાં આવ્યો હતો અને પ્રાચીન ભારતીય પરંપરાઓ તથા મનુસ્મૃતિનો સંદર્ભ આપવામાં આવ્યો હતો.
આ ઐતિહાસિક દસ્તાવેજને લઈને આજે પ્રશ્ન એ ઊભો થાય છે કે બંધારણીય લોકશાહી, સમાનતા અને નાગરિક અધિકારો અંગે સમય સાથે ઑર્ગેનાઇઝર અને સંઘ પરિવારના વિચારોમાં કેટલો ફેરફાર આવ્યો છે.
આરક્ષણના મુદ્દે RSSનું બદલાતું વલણ
આરક્ષણને લઈને પણ RSSમાં સમયાંતરે વિવિધ મંતવ્યો સામે આવ્યા છે. RSS પ્રમુખ મોહન ભાગવતે આરક્ષણની નીતિ અંગે ચર્ચાની જરૂરિયાત વ્યક્ત કરી છે, જ્યારે બાદમાં RSS તરફથી SC, ST, OBC અને આર્થિક રીતે નબળા વર્ગોના આરક્ષણને સમર્થન આપતી સ્પષ્ટતા પણ કરવામાં આવી હતી.
બીજી તરફ ઑર્ગેનાઇઝરે વિવિધ પ્રસંગોએ આરક્ષણ તથા ખાસ કરીને ધાર્મિક આધારિત આરક્ષણના પ્રસ્તાવો સામે વાંધા વ્યક્ત કર્યા છે. તેથી સામાજિક ન્યાય અને આરક્ષણ અંગેની ચર્ચાને માત્ર “રાજકીય કાવતરું” કહીને સમાપ્ત કરવાને બદલે વિવિધ પક્ષોના વાસ્તવિક વલણ અને નીતિગત દલીલોને જોવી જરૂરી બને છે.
2024ના ખેડૂત આંદોલન પર પણ ઑર્ગેનાઇઝરની ટીકા
આ પ્રકારની દલીલ માત્ર હાલના વિરોધ સુધી મર્યાદિત નથી. ફેબ્રુઆરી 2024ના ખેડૂત આંદોલન દરમિયાન ઑર્ગેનાઇઝરે આંદોલનને રાજકીય રીતે પ્રેરિત ગણાવ્યું હતું અને કેટલાક વિરોધી જૂથો પાછળ રાજકીય હેતુ હોવાનો દાવો કર્યો હતો. એક લેખમાં ખેડૂત આંદોલનને ચૂંટણી પૂર્વે સરકાર વિરુદ્ધ વાતાવરણ ઊભું કરવાની વ્યૂહરચના સાથે પણ જોડવામાં આવ્યું હતું.
તે જ સમયે MSPની કાયદાકીય ગેરંટી સહિતની ખેડૂતોની માંગો વાસ્તવિક નીતિગત મુદ્દાઓ હતા અને ખેડૂતોના સંગઠનો દ્વારા રજૂ કરવામાં આવી હતી. એટલે આંદોલન પાછળ રાજકીય સમર્થન હોવું અને ખેડૂતોની મૂળ માંગો અસ્તિત્વમાં ન હોવી, બંનેને એક જ બાબત માનવી યોગ્ય નથી.
SIRમાં સવાલોનો જવાબ પારદર્શિતાથી આપવાનો મુદ્દો
SIRને લઈને મુખ્ય ચર્ચા મતદાર યાદીની ચોકસાઈ અને મતાધિકાર સાથે જોડાયેલી છે. કોઈ મતદારનું નામ યાદીમાંથી દૂર થાય તો તે શા માટે દૂર થયું, કઈ પ્રક્રિયા હેઠળ થયું અને પુનઃસમાવેશ માટે શું વ્યવસ્થા છે, તે અંગે સ્પષ્ટતા જરૂરી બને છે.
ચૂંટણી પંચની વિશ્વસનીયતા તેની ટીકા રોકવાથી નહીં પરંતુ પ્રક્રિયા, ડેટા અને નિર્ણય અંગે પારદર્શક માહિતી આપવાથી મજબૂત થઈ શકે છે. જો કોઈ આક્ષેપ ખોટો હોય તો તેનો જવાબ દસ્તાવેજો અને આંકડાઓથી આપી શકાય છે.
IIT વિદ્યાર્થીના મૃત્યુ અને UPI મુદ્દે પણ મૂળ સવાલ મહત્વનો
IIT બોમ્બેના વિદ્યાર્થીના મૃત્યુને લઈને જો જાતિગત ભેદભાવ અથવા સંસ્થાકીય દબાણના આરોપો થયા હોય તો તેની નિષ્પક્ષ તપાસ થવી જરૂરી છે. તપાસ બાદ આરોપો સાચા કે ખોટા હોવાનું સ્પષ્ટ થઈ શકે છે. પરંતુ તપાસ પહેલાં જ સમગ્ર વિરોધને કોઈ એક વૈચારિક કાવતરું ગણાવી દેવું ચર્ચાને મૂળ મુદ્દાથી દૂર લઈ જઈ શકે છે.
UPI અને MDR અંગે પણ આ જ બાબત લાગુ પડે છે. UPI ભારતની મહત્વપૂર્ણ ડિજિટલ વ્યવસ્થા છે, પરંતુ તેની ફી અથવા MDR સંબંધિત કોઈ પણ નીતિ પર વેપારીઓ, ગ્રાહકો અને નાણાકીય ક્ષેત્રના નિષ્ણાતો સવાલ ઉઠાવી શકે છે. RSS સાથે જોડાયેલા સ્વદેશી જાગરણ મંચે પણ MDR અંગે સરકાર સમક્ષ વાંધા વ્યક્ત કર્યા હોવાનું દર્શાવે છે કે આ મુદ્દે મતભેદ માત્ર વિપક્ષી રાજકારણ પૂરતો મર્યાદિત નથી.
લોકશાહીમાં વિરોધ અને રાષ્ટ્રવિરોધ વચ્ચેની રેખા
હાલની ચર્ચાનો મૂળ મુદ્દો એ છે કે કોઈ આંદોલનને રાજકીય સમર્થન મળતું હોય તો પણ તેના તમામ મુદ્દાઓ આપોઆપ અમાન્ય બની જતા નથી. ખેડૂત હોય, વિદ્યાર્થી હોય, મતદાર હોય કે વેપારી, તેમની ચોક્કસ માંગ અને દલીલોનું મૂલ્યાંકન અલગથી કરવું પડે છે.
SIR અંગે સવાલ હોય તો મતદાર યાદીના આંકડા સામે મૂકવા, ચૂંટણી પંચની પ્રક્રિયા સમજાવવી અને ફરિયાદોના નિકાલની વ્યવસ્થા સ્પષ્ટ કરવી એ વધુ અસરકારક જવાબ બની શકે છે. તેવી જ રીતે સંસ્થાઓ અંગેના ગંભીર આરોપોમાં તપાસ અને જાહેર જવાબદારી લોકશાહી ચર્ચાને મજબૂત બનાવે છે.
આ સંદર્ભમાં ઑર્ગેનાઇઝરના તંત્રીલેખે એક મોટી રાજકીય ચર્ચા ફરી શરૂ કરી છે: લોકશાહીમાં વિરોધને કયા સંજોગોમાં રાષ્ટ્રીય હિત વિરુદ્ધ માનવો અને કયા સંજોગોમાં તેને બંધારણીય અસંમતિ તરીકે જોવો? આ ભેદ નક્કી કરવા માટે વૈચારિક લેબલ કરતાં બંધારણ, કાયદો, પુરાવા અને પારદર્શિતા વધુ મહત્વપૂર્ણ બને છે.
