Nadeem Khan Delhi HC Case: દિલ્હી હાઈકોર્ટે નાગરિક અધિકાર કાર્યકર નદીમ ખાનને વિરોધ પ્રદર્શનમાં ભાગ લેતા રોકવા માટે તેમના ઘરમાં આશરે આઠ કલાક સુધી રોકી રાખવામાં આવ્યા હોવાના આરોપો અંગે દિલ્હી પોલીસને સવાલ કર્યા છે. સોમવારે થયેલી સુનાવણી દરમિયાન અદાલતે પૂછ્યું હતું કે પોલીસને ખાનની અવરજવર પર પ્રતિબંધ મૂકવાનો કયો કાનૂની અધિકાર હતો અને પોલીસકર્મીઓ કોઈ વ્યક્તિના ઘરમાં કેવી રીતે પ્રવેશી શકે.
કાર્યકારી મુખ્ય ન્યાયાધીશ નીતિન વાસુદેવ સાંબ્રે અને ન્યાયમૂર્તિ સંજય શર્માની ખંડપીઠે ખાનની અરજી પર નોટિસ જારી કરીને દિલ્હી પોલીસને બે અઠવાડિયાંમાં સ્થિતિ અહેવાલ રજૂ કરવાનો નિર્દેશ આપ્યો હતો. અદાલતે સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે પોલીસને વિરોધ પ્રદર્શનની મંજૂરી ન આપવાનો અધિકાર હોઈ શકે છે, પરંતુ કોઈ વ્યક્તિને તેના ઘરમાં રોકી રાખવા માટે કયો કાનૂની આધાર છે તે સમજાવવું જરૂરી છે.
સવારે 9.30થી સાંજે 5.30 વાગ્યા સુધી રોકી રાખ્યાનો આરોપ
નદીમ ખાન નાગરિક અધિકારો માટે કાર્યરત એસોસિએશન ફૉર પ્રોટેક્શન ઑફ સિવિલ રાઇટ્સ (APCR)ના રાષ્ટ્રીય સચિવ છે. તેમની અરજી અનુસાર, 29 સપ્ટેમ્બરે શાહીન બાગ પોલીસ સ્ટેશનના પોલીસકર્મીઓ અબુલ ફઝલ એન્ક્લેવમાં આવેલા જમાત-એ-ઇસ્લામી હિંદના મુખ્યાલયે પહોંચ્યા હતા. આ જ પરિસરમાં ખાનનું ઘર અને તેમની ઑફિસ આવેલી છે.
ખાને આરોપ લગાવ્યો છે કે પોલીસકર્મીઓએ તેમને સવારે આશરે 9.30 વાગ્યાથી સાંજે 5.30 વાગ્યા સુધી બહાર જવા દીધા નહોતા. તેમના વકીલ શાહરુખ આલમે અદાલતને જણાવ્યું હતું કે પોલીસકર્મીઓ કોઈ લેખિત આદેશ કે નોટિસ બતાવ્યા વિના પરિસરમાં પ્રવેશ્યા હતા. તેમણે એવો પણ આક્ષેપ કર્યો હતો કે પોલીસ અધિકારીઓ આખો દિવસ ત્યાં હાજર રહ્યા, ખાન પર નજર રાખતા રહ્યા અને ફોન કરીને તેમની અવરજવર વિશે પૂછપરછ કરતા રહ્યા.
‘તમારી પાસે તેમને ઘરમાં રોકી રાખવાનો શું આધાર છે?’
સુનાવણી દરમિયાન ખંડપીઠે પોલીસની કાર્યવાહી અંગે સખત સવાલો ઉઠાવ્યા હતા. અદાલતે પૂછ્યું હતું કે પોલીસને પોતાની ફરજ બજાવવાનો અધિકાર છે, પરંતુ તે અધિકારના આધારે કોઈ વ્યક્તિના ઘરમાં પ્રવેશીને તેની અવરજવર રોકી શકાય કે નહીં તે સમજાવવું જરૂરી છે.
અદાલતે એ પણ જાણવા માગ્યું હતું કે પોલીસને વિરોધ પ્રદર્શનની મંજૂરી ન આપવાનો અધિકાર હોવા છતાં ખાનને ઘરમાં રોકી રાખવાની જરૂર શા માટે ઊભી થઈ. ખંડપીઠે અરજીની નકલ અગાઉથી મળી હોવા છતાં પોલીસ જવાબ રજૂ કરવાની તૈયારી સાથે કેમ આવી નહોતી તે અંગે પણ સવાલ કર્યો હતો.
દિલ્હી પોલીસનો દાવો: અટકાયતમાં લીધા નહોતા
દિલ્હી પોલીસે ખાનને અટકાયતમાં રાખવામાં આવ્યા હોવાના આરોપોને નકારી કાઢ્યા હતા. પોલીસના વકીલે અદાલતને જણાવ્યું હતું કે ખાને 29 સપ્ટેમ્બરે જંતર-મંતર ખાતે વિરોધ પ્રદર્શન યોજવા માટે મંજૂરી માગી હતી, પરંતુ તેમની માગણી નકારી કાઢવામાં આવી હતી.
પોલીસ અધિકારીઓને એવી માહિતી મળી હતી કે મંજૂરી ન મળવા છતાં ખાન વિરોધ પ્રદર્શનમાં જોડાઈ શકે છે. આથી તેઓ તેમની ઑફિસમાં પૂછપરછ કરવા ગયા હતા, એવો પોલીસનો દાવો છે. પોલીસના વકીલના જણાવ્યા મુજબ, અધિકારીઓ ખાન સાથે રિસેપ્શન પર બેઠા હતા અને માત્ર તેમની અવરજવર મર્યાદિત કરવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો. પોલીસકર્મીઓ સાંજે આશરે 5.30 વાગ્યે ત્યાંથી જતા રહ્યા હતા અને ત્યારબાદ ફરી તેમને મળવા ગયા નહોતા.
સુનાવણી દરમિયાન પોલીસે જવાબ રજૂ કરવા માટે વધુ સમય માગ્યો હતો. અદાલતે પોલીસકર્મીઓ હવે ખાનને ફોન કરવાનું બંધ કરશે એવી ખાતરીને પણ નોંધમાં લીધી હતી.
વિરોધ પ્રદર્શન પરના પ્રતિબંધને પણ પડકાર્યો
ખાને કથિત રીતે ઘરમાં રોકી રાખવાની કાર્યવાહી ઉપરાંત નવી દિલ્હી જિલ્લામાં પાંચ કે તેથી વધુ લોકોના એકસાથે એકત્ર થવા અને વિરોધ પ્રદર્શન કરવા પર લગાવવામાં આવેલા પ્રતિબંધાત્મક આદેશને પણ પડકાર્યો છે. આ પ્રતિબંધમાં જંતર-મંતરનો પણ સમાવેશ થાય છે. આદેશ અનુસાર, આવા કાર્યક્રમો માટે અગાઉથી લેખિત મંજૂરી લેવી જરૂરી છે.
ખાનની અરજીમાં દલીલ કરવામાં આવી છે કે આ પ્રતિબંધો ભારતીય બંધારણના અનુચ્છેદ 19(1)(a) અને 19(1)(b) હેઠળ મળેલા વાણી સ્વાતંત્ર્ય અને શાંતિપૂર્ણ રીતે એકત્ર થવાના મૌલિક અધિકારોનું ઉલ્લંઘન કરે છે. તેમણે અનુચ્છેદ 14 હેઠળના સમાનતાના અધિકાર અને અનુચ્છેદ 21 હેઠળના જીવન તથા વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતાના અધિકારના ઉલ્લંઘનનો મુદ્દો પણ ઉઠાવ્યો છે.
હાઈકોર્ટના અંતિમ નિર્ણયની રાહ
દિલ્હી હાઈકોર્ટે હાલ પોલીસને નોટિસ આપીને બે અઠવાડિયાંમાં સ્થિતિ અહેવાલ રજૂ કરવા જણાવ્યું છે. ખાન દ્વારા કરવામાં આવેલા આરોપો અને પોલીસ તરફથી આપવામાં આવેલા સ્પષ્ટીકરણ અંગે અદાલતે હજી અંતિમ ચુકાદો આપ્યો નથી.
આગળની સુનાવણીમાં પોલીસનો જવાબ અને સંબંધિત કાનૂની દલીલો ધ્યાનમાં લેવામાં આવશે. આ કેસમાં મુખ્ય પ્રશ્ન એ છે કે વિરોધ પ્રદર્શનની મંજૂરી ન મળવી અને કોઈ વ્યક્તિની વ્યક્તિગત અવરજવર રોકવી—આ બંને બાબતો વચ્ચે કાનૂની રીતે શું તફાવત છે અને પોલીસની કાર્યવાહી માટે કયા નિયમો લાગુ પડે છે.
