Punjab Tree Preservation Act 2026: પંજાબમાં લાગુ કરવામાં આવેલા નવા ‘પંજાબ વૃક્ષ સંરક્ષણ અધિનિયમ 2026’ને લઈને વિવાદ ઊભો થયો છે. પંજાબ-હરિયાણા હાઈકોર્ટે આ કાયદાને ‘અત્યંત કઠોર’ ગણાવી તેની સમીક્ષા શરૂ કરી છે. રાજ્યમાં વૃક્ષોની બેરોકટોક કાપણી રોકવાની માંગ સાથે અનેક જનહિત અરજીઓ (PIL) પણ દાખલ કરવામાં આવી છે. જોકે, આ કાયદાની સૌથી મહત્ત્વપૂર્ણ ખામી ગણાતી વૃક્ષની વ્યાખ્યા તરફ પૂરતું ધ્યાન આપવામાં આવ્યું નથી.
આ કાયદાનો મુખ્ય હેતુ વૃક્ષોની કાપણીને નિયંત્રિત કરવાનો છે. તેના માટે પરમિટની વ્યવસ્થા કરવામાં આવી છે અને ગેરકાયદેસર રીતે વૃક્ષ કાપનારાઓ સામે દંડની જોગવાઈ રાખવામાં આવી છે. પરંતુ કાયદામાં વૃક્ષની જે વ્યાખ્યા નક્કી કરવામાં આવી છે, તેનાથી તેના સંરક્ષણના હેતુ સામે જ સવાલો ઊભા થયા છે.
35 સેમી જાડું થડ હોય તો જ વૃક્ષ ગણાશે
નવા કાયદા મુજબ કોઈ લાકડાંવાળા છોડને વૃક્ષ તરીકે ત્યારે જ ગણવામાં આવશે, જ્યારે તેના થડની જાડાઈ જમીનથી ઓછામાં ઓછી 35 સેન્ટિમીટર હોય. એટલે કે 35 સેમીથી ઓછું થડ ધરાવતા છોડને કાયદા હેઠળ વૃક્ષની સુરક્ષા મળશે નહીં. આવા છોડને કાપવા માટે પણ પરમિટ લેવાની જરૂર રહેશે નહીં.
આ જોગવાઈને કારણે સૌથી મોટું જોખમ નવા અને યુવાન વૃક્ષો પર ઊભું થયું છે. સામાન્ય રીતે કોઈ વૃક્ષનું થડ 35 સેમી જાડું થતાં ત્રણથી છ વર્ષ કે તેનાથી વધુ સમય લાગી શકે છે. આ સમયગાળો વૃક્ષની પ્રજાતિ, જમીનની ગુણવત્તા અને વરસાદ જેવા પરિબળો પર આધાર રાખે છે.
એટલે કે એક તરફ સરકાર વૃક્ષોનું સંરક્ષણ કરવાની વાત કરે છે, જ્યારે બીજી તરફ નવા વાવેલા છોડને કાયદાકીય સુરક્ષાની બહાર રાખવામાં આવ્યા છે. આ સ્થિતિમાં નાનાં વૃક્ષોની કાપણી પર કોઈ અસરકારક નિયંત્રણ રહેતું નથી.
વૃક્ષારોપણના સરકારી અભિયાન સામે ઊભો થયો પ્રશ્ન
દર વર્ષે પંજાબમાં સરકાર, સ્થાનિક સંસ્થાઓ, સામાજિક સંગઠનો અને સામાન્ય નાગરિકો દ્વારા મોટા પાયે વૃક્ષારોપણ કરવામાં આવે છે. રસ્તાઓ અને નહેરોની બાજુમાં લાખો છોડ વાવવામાં આવે છે. આ અભિયાનો પાછળ સરકારી નાણાં ખર્ચાય છે અને લોકો પણ ઉત્સાહથી ભાગ લે છે.
પરંતુ નવા કાયદાની 35 સેમીની શરતને કારણે આ રીતે વાવેલા મોટાભાગના નવા છોડને શરૂઆતના વર્ષોમાં સુરક્ષા મળશે નહીં. કોઈ ડેવલપર, કોન્ટ્રાક્ટર કે સ્થાનિક સંસ્થા રસ્તાની બાજુમાં જગ્યા ખાલી કરવા અથવા કોઈ માળખું બનાવવા માટે બે વર્ષ જૂના છોડ કાપે તો તેને આ કાયદા હેઠળ ગુનો ગણવામાં નહીં આવે.
આથી કાયદો જૂનાં અને મોટાં વૃક્ષોનું રક્ષણ કરે છે, પરંતુ ભવિષ્યમાં મોટા વૃક્ષ બનનારા છોડને અસુરક્ષિત રાખે છે. પર્યાવરણના સંરક્ષણ માટે માત્ર હાલનાં વૃક્ષો બચાવવા પૂરતું નથી, પરંતુ નવા વૃક્ષોને ઉછરવાની તક આપવી પણ એટલી જ જરૂરી છે.
PILમાં કાયદાની મૂળભૂત ખામી પર ધ્યાન આપવાની જરૂર
વૃક્ષોની કાપણી સામે હાઈકોર્ટમાં દાખલ કરવામાં આવેલી અરજીઓમાં પરમિટ મેળવવામાં થતો વિલંબ અને વૃક્ષ સંરક્ષણ માટે કર્મચારીઓની અછત જેવા મુદ્દાઓ ઉઠાવવામાં આવ્યા છે. જોકે, કાયદામાં વૃક્ષની 35 સેમીની વ્યાખ્યા સૌથી મોટી સમસ્યા હોવા છતાં તેના પર પૂરતો ભાર મૂકાયો નથી.
બંધારણના અનુચ્છેદ 21 હેઠળ સ્વચ્છ અને સ્વસ્થ પર્યાવરણમાં જીવવાનો અધિકાર મળે છે. જ્યારે અનુચ્છેદ 14 મનસ્વી અને ભેદભાવપૂર્ણ કાયદા સામે સમાનતાનો અધિકાર આપે છે. આ આધારે કાયદાની વ્યાખ્યાને પડકારી શકાય છે. જો કાયદાનો હેતુ હરિયાળીનું સંરક્ષણ કરવાનો હોય, તો ભવિષ્યમાં મોટા વૃક્ષ બનનારા નાના છોડને સુરક્ષા ન આપવી અતાર્કિક ગણાઈ શકે છે.
કાયદામાં એવી વ્યાખ્યા હોવી જોઈએ કે જેમાં જાહેર સ્થળો, વૃક્ષારોપણ વિસ્તારો, પૂરક વનીકરણ અને અન્ય હરિયાળા વિસ્તારોમાં વાવેલા છોડને તેમના કદને ધ્યાનમાં લીધા વિના સુરક્ષા મળે.
જનવિશ્વાસના સિદ્ધાંત હેઠળ પણ કાયદાની સમીક્ષા જરૂરી
પર્યાવરણના સંરક્ષણ માટે જનવિશ્વાસનો સિદ્ધાંત પણ મહત્ત્વપૂર્ણ છે. આ સિદ્ધાંત મુજબ કુદરતી સંસાધનોની સુરક્ષા કરવાની જવાબદારી સરકારની છે. સરકાર માત્ર હાલની પેઢી માટે જ નહીં, પરંતુ આવનારી પેઢીઓ માટે પણ પર્યાવરણનું જતન કરવા બંધાયેલી છે.
આજના સમયમાં વાવવામાં આવતા છોડ ભવિષ્યનાં જંગલો અને હરિયાળીનો આધાર છે. જો તેમને કાયદાકીય સુરક્ષા નહીં મળે તો આવનારા વર્ષોમાં પર્યાવરણને મોટું નુકસાન થઈ શકે છે.
આ ઉપરાંત, કાયદો પંજાબના કુલ વિસ્તારના માત્ર 4.2 ટકા વિસ્તારમાં જ લાગુ પડતો હોવાનો મુદ્દો પણ ઉઠાવવામાં આવ્યો છે. તેથી તેને સમગ્ર ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં લાગુ કરવાની માંગ કરવામાં આવી રહી છે. વૃક્ષ સંરક્ષણ માટેનો કાયદો શહેરો પૂરતો મર્યાદિત ન રહે અને ગામડાંમાં પણ સમાન રીતે અમલમાં આવે તે જરૂરી છે.
પંજાબમાં વન વિસ્તાર પહેલેથી જ ચિંતાજનક
પંજાબનું પર્યાવરણ અનેક પડકારોનો સામનો કરી રહ્યું છે. વધુ પડતી ખેતી, ઝડપી વિકાસ અને શહેરીકરણને કારણે રાજ્યનો વન વિસ્તાર દેશના સૌથી ઓછા વન વિસ્તાર ધરાવતા રાજ્યોમાં સામેલ થયો છે. આવી સ્થિતિમાં વૃક્ષોનું સંરક્ષણ કરવા માટે મજબૂત અને અસરકારક કાયદાની જરૂર છે.
હાલના કાયદામાં થડની ઓછામાં ઓછી જાડાઈ 35 સેમી રાખવાથી લોકો નાના છોડને આ મર્યાદા સુધી પહોંચે તે પહેલાં જ કાપી શકે છે. પરિણામે કાયદો અજાણતાં જ વૃક્ષોની કાપણી કરનારાઓને છૂટ આપી શકે છે.
કાયદામાં ફેરફાર કરવાની માંગ
પર્યાવરણ સાથે જોડાયેલા આ મુદ્દે કાયદાની સમીક્ષા કરતી વખતે માત્ર પરમિટ અને દંડની જોગવાઈઓ પર ધ્યાન આપવું પૂરતું નથી. વિધાનસભાએ વૃક્ષની વ્યાખ્યામાં ફેરફાર કરીને નાના છોડ અને યુવાન વૃક્ષોને પણ સુરક્ષા આપવી જોઈએ. વૃક્ષોને માત્ર થડની જાડાઈના આધારે નહીં, પરંતુ જમીનના ઉપયોગ અને હરિયાળા વિસ્તારના સંરક્ષણને ધ્યાનમાં રાખીને સુરક્ષિત કરવાની જરૂર છે.
પંજાબમાં દર વર્ષે મોટા પાયે વૃક્ષારોપણ થાય છે, પરંતુ જો નવા છોડને જ કાયદાકીય રક્ષણ નહીં મળે તો આ પ્રયાસોનો લાંબા ગાળે પૂરતો લાભ નહીં મળે. તેથી ‘પંજાબ વૃક્ષ સંરક્ષણ અધિનિયમ 2026’નો મૂળ હેતુ સફળ બનાવવા માટે તેની 35 સેમીની મર્યાદા અને કાયદાના અમલના વિસ્તાર અંગે ફેરફાર કરવાની માંગ મહત્ત્વપૂર્ણ બની છે.
