Voter ID for Welfare Schemes: સરકારી કલ્યાણકારી યોજનાઓનો લાભ મેળવવા માટે આધાર કાર્ડની જગ્યાએ વોટર આઈડીનો ઉપયોગ કરવાની દરખાસ્તને લઈને દેશના રાજકારણમાં વિવાદ ઊભો થયો છે. કોંગ્રેસના નેતા અને લોકસભામાં વિપક્ષના નેતા રાહુલ ગાંધીએ કેન્દ્રની મોદી સરકાર પર નિશાન સાધતાં આક્ષેપ કર્યો છે કે આ નિર્ણય ગરીબો અને વંચિત વર્ગોના અધિકારો છીનવવાનું માધ્યમ બની શકે છે. કોંગ્રેસ આ મુદ્દાને મતદાર યાદીની વિશેષ સઘન સુધારણા પ્રક્રિયા એટલે કે SIR સાથે જોડીને જોઈ રહી છે.
આ વિવાદની શરૂઆત કેન્દ્રીય પંચાયતી રાજ મંત્રી રાજીવ રંજન સિંહ ઉર્ફે લલન સિંહના નિવેદનથી થઈ હતી. તેમણે જણાવ્યું હતું કે સરકારી યોજનાઓના લાભાર્થીઓની ઓળખ અને ચુકવણી માટે આધાર કાર્ડને બદલે વોટર આઈડી નંબર (EPIC) અને બાયોમેટ્રિક ચકાસણીનો ઉપયોગ કરવાની યોજના છે.
લલન સિંહે આધારના બદલે વોટર આઈડીનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો
દિલ્હીમાં પંચાયતી રાજ મંત્રાલય દ્વારા આયોજિત રાષ્ટ્રીય કાર્યશાળા દરમિયાન લલન સિંહે આધાર કાર્ડની વિશ્વસનીયતા અંગે સવાલો ઉઠાવ્યા હતા. તેમના જણાવ્યા પ્રમાણે, હવે આધાર કાર્ડ બનાવવાની સુવિધા દરેક વિસ્તારમાં ઉપલબ્ધ છે અને ગણતરીની મિનિટોમાં આધાર કાર્ડ બનાવી શકાય છે. તેથી લાભાર્થીઓની ઓળખ માટે માત્ર આધાર પર આધાર રાખવો યોગ્ય નથી.
તેમણે કહ્યું હતું કે ભવિષ્યમાં લાભાર્થીઓની ઓળખ માટે બાયોમેટ્રિક માહિતી સાથે વોટર આઈડી નંબરનો ઉપયોગ કરવામાં આવશે. 3 નવેમ્બરે સિક્કિમમાં પણ તેમણે આ વાતનું પુનરાવર્તન કર્યું હતું. તેમના મતે આ વ્યવસ્થાથી પાત્ર લાભાર્થીઓની ઓળખ કરવામાં અને નકલી લાભાર્થીઓને દૂર કરવામાં મદદ મળશે.
જોકે, આ વ્યવસ્થા કઈ યોજનાઓ માટે લાગુ પડશે તે અંગે હજુ સ્પષ્ટતા કરવામાં આવી નથી. તે માત્ર પંચાયતી રાજ મંત્રાલયની યોજનાઓ પૂરતી રહેશે કે કેન્દ્ર સરકારની અન્ય કલ્યાણકારી યોજનાઓમાં પણ તેનો અમલ થશે, તે મોટો સવાલ છે.
રાહુલ ગાંધીનો આક્ષેપ: મતાધિકાર બાદ અન્ય અધિકારો પર પણ અસર
6 નવેમ્બરે સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ એક્સ પર રાહુલ ગાંધીએ આ પ્રસ્તાવ અંગે કેન્દ્ર સરકારની ટીકા કરી હતી. તેમણે કહ્યું કે SIRના નામે મતદાર યાદીમાંથી લોકોનાં નામ દૂર કરવામાં આવી રહ્યાં છે અને હવે સરકારી યોજનાઓનો લાભ મેળવવા માટે પણ વોટર આઈડીને મહત્ત્વ આપવાની વાત થઈ રહી છે.
રાહુલ ગાંધીએ આશંકા વ્યક્ત કરી કે જો લોકોનો મતાધિકાર છીનવવામાં આવશે તો તેમના અન્ય અધિકારો પર પણ અસર થઈ શકે છે. તેમણે ચૂંટણી પંચ પર BJP સાથે સાંઠગાંઠ હોવાનો આક્ષેપ કર્યો હતો અને મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર જ્ઞાનેશ કુમારની ભૂમિકા સામે પણ સવાલો ઉઠાવ્યા હતા.
તેમણે દાવો કર્યો કે મતદાર યાદીમાંથી એવા લોકોને પસંદગીપૂર્વક દૂર કરવાની તૈયારી થઈ રહી છે, જેઓ BJPથી નારાજ છે. તેમના મતે આ પ્રક્રિયાથી એવી સ્થિતિ ઊભી થઈ શકે છે કે જેમાં લોકો પોતાની સરકાર પસંદ કરવાને બદલે સરકાર પોતાની પસંદગીના લોકોને મતદાર યાદીમાં રાખે.
રાહુલ ગાંધીએ ચેતવણી આપતાં કહ્યું કે નામ કપાયું તો મત ગયો અને મત ગયો તો અધિકાર પણ ગયો. તેમણે આ મુદ્દાને માત્ર મતની ચોરી નહીં, પરંતુ નાગરિકોના અધિકારોની ચોરી ગણાવી હતી.
રાશન, પેન્શન અને મનરેગા પર અસર થવાની આશંકા
રાહુલ ગાંધીએ સવાલ કર્યો કે જો વોટર આઈડી સરકારી યોજનાઓ માટે ફરજિયાત બનશે તો શું રાશન, પેન્શન, મનરેગાની મજૂરી, આવાસ સહાય, શિષ્યવૃત્તિ અને અનામત જેવી સુવિધાઓ માટે પણ તેની જરૂર પડશે?
તેમણે કહ્યું કે મતદાનનો અધિકાર અને સરકારી યોજનાઓનો લાભ મેળવવાનો અધિકાર અલગ બાબતો છે. કોઈ ગરીબ વ્યક્તિને માત્ર વોટર આઈડીના આધારે પેન્શન કે અન્ય સરકારી સહાયથી વંચિત રાખવી યોગ્ય નથી.
જયરામ રમેશે સરકાર પાસે સ્પષ્ટતા માગી
કોંગ્રેસના મહાસચિવ જયરામ રમેશે પણ આ પ્રસ્તાવ અંગે કેન્દ્ર સરકારને સવાલ કર્યા છે. તેમણે જણાવ્યું કે લલન સિંહ બે વખત આધારના બદલે વોટર આઈડીનો ઉપયોગ કરવાની વાત કરી ચૂક્યા છે. તેથી શું આ મોદી સરકારની સત્તાવાર નીતિ છે તે અંગે સ્પષ્ટતા થવી જોઈએ.
જયરામ રમેશે ચિંતા વ્યક્ત કરી કે જો SIRની પ્રક્રિયાને સરકારી યોજનાઓના લાભ સાથે જોડવામાં આવશે તો મોટી સંખ્યામાં લોકો સામાજિક સુરક્ષાની સુવિધાઓથી વંચિત રહી શકે છે. તેમણે કહ્યું કે મતની ચોરી બાદ હવે લોકોના હક અને અધિકારો પર અસર થવાની આશંકા છે.
પવન ખેડા અને સુપ્રિયા શ્રીનેતના પણ પ્રહાર
કોંગ્રેસના નેતા પવન ખેડાએ આક્ષેપ કર્યો કે SIR હેઠળ અત્યાર સુધીમાં ઓછામાં ઓછાં 13.3 કરોડ લોકોનાં નામ મતદાર યાદીમાંથી દૂર કરવામાં આવ્યાં છે. તેમણે આશંકા વ્યક્ત કરી કે વોટર આઈડીને સરકારી યોજનાઓ સાથે જોડવાથી લોકોને રાશન, આવાસ, આરોગ્ય વીમા અને રોજગાર જેવી સુવિધાઓ મેળવવામાં મુશ્કેલી પડી શકે છે.
કોંગ્રેસના સોશિયલ મીડિયા વિભાગનાં અધ્યક્ષ સુપ્રિયા શ્રીનેતે પણ આ મુદ્દે સરકારને ઘેરી હતી. તેમના મતે મતદાર યાદીમાંથી નામ દૂર થવાથી માત્ર મતદાનનો અધિકાર જ નહીં, પરંતુ વ્યક્તિની નાગરિક ઓળખ અને સરકારી સુવિધાઓ સુધી પહોંચ પર પણ સવાલ ઊભા થઈ શકે છે.
શું મતદાર યાદીમાં નામ ન હોય તો સરકારી સહાય નહીં મળે?
હાલમાં આધાર કાર્ડનો ઉપયોગ PM-KISAN, ગ્રામીણ આવાસ સહાય અને વૃદ્ધો, વિધવાઓ તથા દિવ્યાંગો માટેની પેન્શન સહિતની અનેક યોજનાઓમાં ઓળખ અને ચુકવણી માટે થાય છે. જો ભવિષ્યમાં વોટર આઈડી ફરજિયાત બને તો મતદાર યાદીમાં નામ ન ધરાવતા, પરંતુ સરકારી સહાય માટે પાત્ર લોકો મુશ્કેલીમાં મુકાઈ શકે છે.
ખાસ કરીને વૃદ્ધો, સ્થળાંતરિત મજૂરો, મહિલાઓ અને નબળા વર્ગના લોકો માટે આ વ્યવસ્થા પડકારરૂપ બની શકે છે. જોકે, અત્યાર સુધી આ પ્રસ્તાવ અંગે કોઈ વિગતવાર સરકારી આદેશ કે અમલીકરણની સમયમર્યાદા જાહેર કરવામાં આવી નથી.
SIR વચ્ચે વિવાદ વધુ ગંભીર બન્યો
SIRને લઈને ચૂંટણી પંચ અને વિપક્ષ વચ્ચે અગાઉથી જ મતભેદ ચાલી રહ્યા છે. ચૂંટણી પંચનું કહેવું છે કે આ પ્રક્રિયાનો હેતુ મૃત, સ્થળાંતરિત અને એકથી વધુ વખત નોંધાયેલા મતદારોનાં નામ દૂર કરીને યાદી સુધારવાનો છે. બીજી તરફ, વિપક્ષનો આક્ષેપ છે કે વાસ્તવિક મતદારોનાં નામ પણ દૂર થઈ રહ્યાં છે.
આવા સમયે સરકારી યોજનાઓ માટે વોટર આઈડીના ઉપયોગની દરખાસ્તથી વિવાદ વધુ વધી શકે છે. હવે કેન્દ્ર સરકારે સ્પષ્ટ કરવાનું રહેશે કે આ પ્રસ્તાવ કઈ યોજનાઓ માટે છે અને શું મતદાર યાદીમાં નામ ન હોવા છતાં પાત્ર નાગરિકોને સરકારી સહાય મળતી રહેશે? આ મુદ્દો આગામી દિવસોમાં ચૂંટણી પ્રક્રિયાની પારદર્શિતા અને નાગરિકોના સામાજિક અધિકારો અંગેની ચર્ચામાં મહત્ત્વનો બની શકે છે.
