Extreme Weather Events in India: ભારતમાં આબોહવા પરિવર્તનની અસર હવે વધુ ગંભીર બની રહી છે. વર્ષ 2026ના પ્રથમ નવ મહિનામાં દેશના અનેક વિસ્તારોમાં ગરમીનું મોજું, ભારે વરસાદ, પૂર, ભૂસ્ખલન, વીજળી પડવી અને ઠંડીનું મોજું જેવી આત્યંતિક હવામાનની ઘટનાઓ નોંધાઈ છે. આ કુદરતી આપત્તિઓને કારણે હજારો લોકોએ જીવ ગુમાવ્યો છે, લાખો મકાનોને નુકસાન થયું છે અને ખેડૂતોનો મોટો પાક બરબાદ થયો છે. જાન્યુઆરીથી સપ્ટેમ્બર 2026 દરમિયાન આત્યંતિક હવામાનની ઘટનાઓને કારણે 3,320 લોકોનાં મોત થયાં, 1,28,334 મકાનો નષ્ટ થયાં અને 42.5 લાખ હેક્ટર ખેતીની જમીન પરનો પાક પ્રભાવિત થયો. આ સમયગાળામાં 47,244 પશુઓનાં પણ મોત થયાં હતાં.

નવી દિલ્હી સ્થિત સંશોધન સંસ્થા સેન્ટર ફોર સાયન્સ એન્ડ એન્વાયરમેન્ટ (CSE) અને તેના પ્રકાશન ડાઉન ટુ અર્થ (DTE) દ્વારા 4 નવેમ્બરે જાહેર કરાયેલા ‘ક્લાઇમેટ ઇન્ડિયા 2026: એન એસેસમેન્ટ ઓફ એક્સ્ટ્રીમ વેધર ઇવેન્ટ્સ’ નામના અહેવાલમાં આ વિગતો સામે આવી છે. અહેવાલમાં વર્ષ 2022થી 2026 દરમિયાન ભારતમાં આત્યંતિક હવામાનની ઘટનાઓ અને તેના કારણે થયેલા નુકસાનનું વિશ્લેષણ કરવામાં આવ્યું છે.

વર્ષના 92 ટકા દિવસોમાં હવામાનનો કહેર

અહેવાલ મુજબ, વર્ષ 2026ના પ્રથમ નવ મહિનામાં કુલ 273 દિવસમાંથી 251 દિવસ દરમિયાન દેશના ઓછામાં ઓછા એક વિસ્તારમાં આત્યંતિક હવામાનની ઘટના બની હતી. એટલે કે લગભગ 92 ટકા દિવસો દરમિયાન ભારતના કોઈને કોઈ ભાગમાં કુદરતી આફતનો સામનો કરવો પડ્યો હતો.

છેલ્લાં પાંચ વર્ષના આંકડા પણ ચિંતાજનક છે. વર્ષ 2022 અને 2023માં જાન્યુઆરીથી સપ્ટેમ્બર દરમિયાન 86થી 88 ટકા દિવસો આત્યંતિક હવામાનથી પ્રભાવિત રહ્યા હતા. વર્ષ 2024માં આ પ્રમાણ વધીને 93 ટકા થયું હતું, જ્યારે 2025માં 99 ટકા દિવસો દરમિયાન આવી ઘટનાઓ નોંધાઈ હતી. આ આંકડા દર્શાવે છે કે દેશમાં હવામાનની અસામાન્ય ઘટનાઓનું પ્રમાણ સતત વધી રહ્યું છે.

CSEના મૂલ્યાંકન પ્રમાણે, જાન્યુઆરી 2022થી સપ્ટેમ્બર 2026 વચ્ચે આત્યંતિક હવામાનની ઘટનાઓને કારણે ભારતમાં 16 હજારથી વધુ લોકોનાં મોત થયાં હતાં. તેમાંથી લગભગ 65 ટકા મૃત્યુ છેલ્લાં ત્રણ વર્ષમાં નોંધાયાં હતાં.

વર્ષવાર મૃત્યુઆંક જોઈએ તો 2022માં 2,755, 2023માં 2,923 અને 2024માં 3,238 લોકોએ જીવ ગુમાવ્યા હતા. વર્ષ 2025માં આ આંકડો વધીને 4,064 થયો હતો, જે આ પાંચ વર્ષના સમયગાળામાં સૌથી વધુ હતો. વર્ષ 2026માં પણ માત્ર નવ મહિનામાં 3,320 લોકોનાં મોત નોંધાયાં છે.

ખેડૂતોને સૌથી મોટો આર્થિક ફટકો

આબોહવા પરિવર્તનની અસર માત્ર લોકોના મૃત્યુ અને મકાનોના નુકસાન સુધી સીમિત નથી. ખેતી પર પણ તેની ગંભીર અસર પડી રહી છે. CSEના અહેવાલ અનુસાર, જાન્યુઆરી 2022થી સપ્ટેમ્બર 2026 દરમિયાન દેશમાં ઓછામાં ઓછા 2.06 કરોડ હેક્ટર પાક વિસ્તારને આત્યંતિક હવામાનની ઘટનાઓથી નુકસાન થયું હતું. આ નુકસાનમાંથી 82 ટકાથી વધુ હિસ્સો વર્ષ 2024થી 2026 વચ્ચે નોંધાયો હતો.

વર્ષ 2022માં 18.4 લાખ હેક્ટર પાક વિસ્તાર પ્રભાવિત થયો હતો. વર્ષ 2024માં આ આંકડો વધીને 32 લાખ હેક્ટર થયો હતો. ત્યારબાદ 2025માં ભારે ઉછાળો નોંધાયો અને 94.7 લાખ હેક્ટર પાકને નુકસાન થયું હતું. વર્ષ 2026માં પણ સપ્ટેમ્બર સુધીમાં 42.5 લાખ હેક્ટર ખેતીની જમીન પરનો પાક બરબાદ થયો હતો. આ રીતે પાકને થયેલા નુકસાનની દૃષ્ટિએ 2026 આ પાંચ વર્ષમાં બીજું સૌથી ખરાબ વર્ષ રહ્યું છે.

મહારાષ્ટ્રમાં ખેતીને સૌથી વધુ નુકસાન થયું હતું. રાજ્યમાં 28.3 લાખ હેક્ટર ખેતીની જમીન પ્રભાવિત થઈ હતી. વારંવારના દુષ્કાળ, પાકને થતા નુકસાન અને ખેડૂતોની આત્મહત્યાઓને કારણે રાજ્યનું કૃષિ સંકટ વધુ ગંભીર બન્યું છે. ધ વાયર દ્વારા પ્રકાશિત અહેવાલ મુજબ, મહારાષ્ટ્રમાં માત્ર છ દિવસના સમયગાળામાં ઓછામાં ઓછા 10 ખેડૂતોએ આત્મહત્યા કરી હતી. આ સ્થિતિ ખેડૂતો પર વધતા આર્થિક અને માનસિક દબાણને પણ ઉજાગર કરે છે.

ફેબ્રુઆરીમાં ગરમીનો રેકોર્ડ, માર્ચમાં હિમાચલમાં હીટવેવ

અહેવાલમાં હવામાનની બદલાતી પેટર્ન અંગે પણ મહત્વની વિગતો આપવામાં આવી છે. ભારતમાં શિયાળાની ઋતુ વધુ ગરમ બની રહી છે અને ગરમીનું મોજું પણ પહેલાંની સરખામણીએ વહેલું શરૂ થવા લાગ્યું છે.

ફેબ્રુઆરી 2026 છેલ્લા 125 વર્ષમાં ચોથો સૌથી ગરમ ફેબ્રુઆરી રહ્યો હતો. ખાસ વાત એ છે કે છેલ્લાં પાંચ વર્ષના મૂલ્યાંકન સમયગાળામાં પહેલીવાર ફેબ્રુઆરી મહિનામાં ઠંડીનું મોજું અથવા ઠંડા દિવસોની કોઈ ઘટના નોંધાઈ નહોતી. બીજી તરફ, હિમાચલ પ્રદેશમાં માર્ચ મહિનાની શરૂઆતમાં જ ભારે ગરમીનું મોજું ફરી વળ્યું હતું. આ સમયગાળામાં આટલી વહેલી ગરમીનું મોજું નોંધાવાની આ પ્રથમ ઘટના હતી.

ઉત્તર પ્રદેશમાં સૌથી વધુ મૃત્યુ

રાજ્યવાર આંકડાઓમાં મધ્ય પ્રદેશ સૌથી આગળ રહ્યો હતો. છેલ્લાં પાંચ વર્ષમાં ત્યાં 748 દિવસ દરમિયાન આત્યંતિક હવામાનની ઘટનાઓ નોંધાઈ હતી. ત્યારબાદ હિમાચલ પ્રદેશમાં 740, ઉત્તર પ્રદેશમાં 653, મહારાષ્ટ્રમાં 648 અને આસામમાં 526 દિવસ આવી ઘટનાઓ બની હતી.

વર્ષ 2026માં ઉત્તર પ્રદેશમાં સૌથી વધુ 811 લોકોએ જીવ ગુમાવ્યો હતો. મહારાષ્ટ્રમાં 286 અને બિહારમાં 245 લોકોનાં મોત થયાં હતાં. આ આપત્તિઓમાં વીજળી પડવી, વાવાઝોડાં, ભારે વરસાદ, પૂર, ભૂસ્ખલન, ગરમી અને ઠંડીનું મોજું, ચક્રવાત, કરા પડવા, ધૂળની ડમરીઓ તથા તેજ ઝાપટાંવાળા પવનોનો સમાવેશ થાય છે. તેજ ઝાપટાંવાળા પવન અચાનક અને ટૂંકા સમય માટે ખૂબ ઝડપથી ફૂંકાય છે. ઘણી વખત તેની સાથે ભારે વરસાદ અને ગાજવીજ પણ જોવા મળે છે.

આ અહેવાલ તૈયાર કરવા માટે ભારત હવામાન વિભાગ (IMD), કેન્દ્રીય ગૃહ મંત્રાલયના આપત્તિ વ્યવસ્થાપન વિભાગ અને મીડિયા અહેવાલોમાં ઉપલબ્ધ આંકડાઓનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો.

આબોહવા સંકટ સામે તૈયારી વધારવાની જરૂર

CSEનાં મહાનિર્દેશક સુનિતા નારાયણે સતત વધી રહેલા નુકસાનને આબોહવા પરિવર્તનનો માનવીય ચહેરો ગણાવ્યો છે. તેમના મતે, દેશનો લગભગ દરેક વિસ્તાર આત્યંતિક હવામાનની ઘટનાઓનો સામનો કરી રહ્યો છે. આ પરિસ્થિતિમાં કુદરતી આપત્તિઓથી લોકોના જીવ, મકાનો, ખેતી અને રોજગારને બચાવવા માટે લાંબા ગાળાની તૈયારી જરૂરી બની છે.

નારાયણે આબોહવા સંકટ સાથે જોડાયેલા વૈશ્વિક અન્યાયનો મુદ્દો પણ ઉઠાવ્યો હતો. તેમના જણાવ્યા મુજબ, સમૃદ્ધ દેશોએ ઐતિહાસિક રીતે ગ્રીનહાઉસ વાયુઓના ઉત્સર્જનમાં વધુ યોગદાન આપ્યું છે. તેમ છતાં તેઓ પ્રદૂષણ ઘટાડવા માટે પૂરતી ઝડપથી પગલાં લઈ શક્યા નથી. બીજી તરફ, આબોહવા સંકટથી વધુ પ્રભાવિત થઈ રહેલા વિકાસશીલ દેશોને જરૂરી આબોહવા ભંડોળ પણ પૂરતા પ્રમાણમાં મળતું નથી.

વર્ષ 2026ના આંકડા સ્પષ્ટ કરે છે કે આત્યંતિક હવામાન હવે કોઈ એક વિસ્તાર કે એક ઋતુ પૂરતી મર્યાદિત સમસ્યા રહી નથી. જાનહાનિ, પાકનું નુકસાન અને પશુઓનાં મોત દેશની અર્થવ્યવસ્થા તથા સામાન્ય લોકોની આજીવિકા પર અસર કરી રહ્યાં છે. તેથી આપત્તિ વ્યવસ્થાપન, હવામાનની આગાહી, ખેડૂતોને સુરક્ષા અને નુકસાન સામે વળતર જેવી વ્યવસ્થાઓ મજબૂત બનાવવી આગામી સમયની મોટી જરૂરિયાત બની રહેશે.