Delhi Air Pollution Diwali: દિવાળીના ફટાકડાના ધુમાડાએ દેશની રાજધાની દિલ્હીની હવાને ફરી ગૂંગળામણભરી બનાવી દીધી છે. આ વર્ષે 2021 પછીની ત્રીજી સૌથી પ્રદૂષિત દિવાળી નોંધાઈ હતી. જોકે, હવાની વાસ્તવિક સ્થિતિ આનાથી પણ વધુ ગંભીર હોઈ શકતી હતી, કારણ કે દિવાળીની રાત્રે મધરાતની આસપાસ દિલ્હીનાં અડધાથી વધુ હવા ગુણવત્તા માપક કેન્દ્રોએ ડેટા આપવાનું બંધ કરી દીધું હતું. બીજી તરફ, અનુકૂળ હવામાનને કારણે પ્રદૂષણનું સ્તર થોડું ઘટ્યું હોવાનું વિશ્લેષણમાં સામે આવ્યું છે.

જે મોનિટરિંગ કેન્દ્રોનો ડેટા ઉપલબ્ધ રહ્યો હતો, તેમાંથી લગભગ 80 ટકા કેન્દ્રોએ દિવાળીની રાત્રે 10 વાગ્યાથી બીજા દિવસે સવારે 6 વાગ્યા સુધી હવાની ગુણવત્તા ‘ગંભીર’ (Severe) શ્રેણીમાં નોંધાવી હતી. આ શ્રેણીમાં AQI 400થી વધુ હોય છે. ખાસ વાત એ છે કે ફટાકડાનો ઉપયોગ સૌથી વધુ થતો હતો તે જ સમયે અનેક કેન્દ્રોનો ડેટા ઉપલબ્ધ નહોતો.

મધરાતે અડધાથી વધુ કેન્દ્રોનો ડેટા બંધ

દિવાળીની રાત્રે 9 વાગ્યા સુધી દિલ્હીનાં 57 હવા ગુણવત્તા માપક કેન્દ્રો પરથી આંકડા મળી રહ્યા હતા. તેમાંથી 61 ટકા કેન્દ્રોએ AQI 400 કે તેથી વધુ નોંધાવ્યો હતો. જોકે, ત્યારબાદ ડેટા આપતાં કેન્દ્રોની સંખ્યામાં અચાનક ઘટાડો થયો હતો. પરિણામે રાજધાનીના અલગ-અલગ વિસ્તારોમાં પ્રદૂષણનું વાસ્તવિક સ્તર કેટલું હતું તેનું મૂલ્યાંકન કરવું મુશ્કેલ બન્યું હતું.

દિલ્હીમાં પ્રદૂષણનું સ્તર સમજવા માટે છેલ્લાં છ વર્ષના આંકડાઓની સરખામણી કરવામાં આવી હતી. આ માટે એવા છ કેન્દ્રો પસંદ કરાયાં હતાં, જ્યાં દિવાળીના સમયગાળા દરમિયાન સતત પૂરતો ડેટા ઉપલબ્ધ રહ્યો હતો.

આ કેન્દ્રોમાં અલીપુર (Alipur), આયા નગર (Aya Nagar), બવાના (Bawana), IHBAS-દિલશાદ ગાર્ડન, નરેલા (Narela) અને પંજાબી બાગ (Punjabi Bagh)નો સમાવેશ થાય છે.

PM2.5નો પીક સબ-ઇન્ડેક્સ 655 નોંધાયો

આ છ કેન્દ્રોના આંકડાઓની સરેરાશ પ્રમાણે, આ વર્ષે દિવાળીની રાત્રે દિલ્હીમાં પ્રદૂષણનું સ્તર 2021 પછી ત્રીજા ક્રમે સૌથી વધુ રહ્યું હતું. 8 નવેમ્બરની વહેલી સવારે 1 વાગ્યા સુધી PM2.5નો સરેરાશ પીક સબ-ઇન્ડેક્સ 655 નોંધાયો હતો.

2021 અને 2025માં દિવાળી દરમિયાન પ્રદૂષણનું સ્તર આ વર્ષ કરતાં વધુ હતું. જ્યારે 2022, 2023 અને 2024માં પ્રદૂષણનું પ્રમાણ સરખામણીએ ઓછું રહ્યું હતું. જોકે, આ વર્ષે સવારે 4 અને 5 વાગ્યાના સમયગાળા દરમિયાન પ્રદૂષણ 2021 પછી બીજા ક્રમે સૌથી વધુ નોંધાયું હતું.

અહીં નોંધવું જરૂરી છે કે 655નો આંકડો સમગ્ર દિલ્હીનાં તમામ મોનિટરિંગ કેન્દ્રોની સરેરાશ નથી. તે પસંદ કરાયેલાં છ કેન્દ્રોના PM2.5 સબ-ઇન્ડેક્સના આધારે તૈયાર કરવામાં આવ્યો હતો.

હવામાનને કારણે પ્રદૂષણમાં થોડો ઘટાડો

દિવાળીના બીજા દિવસે પ્રદૂષણનું સ્તર થોડું ઘટવા પાછળ હવામાનની સ્થિતિ મહત્ત્વપૂર્ણ રહી હોવાનું વિશ્લેષણમાં જણાવાયું છે. 8 નવેમ્બરે સવારે 7 વાગ્યા સુધી દિલ્હીની હવા 2021 પછી સૌથી વધુ પ્રદૂષિત હતી. સાંજે 7 વાગ્યા સુધી પણ સ્થિતિ બીજા ક્રમે સૌથી ખરાબ રહી હતી. ત્યારબાદ પ્રદૂષણના સ્તરમાં થોડો સુધારો થયો હતો.

આ સુધારા પાછળ બે કારણો હોઈ શકે છે. પહેલું, આ વર્ષે અગાઉનાં વર્ષોની સરખામણીએ ઓછા ફટાકડા ફોડવામાં આવ્યા હોય. બીજું, હવામાન પ્રદૂષકોને ફેલાવવામાં મદદરૂપ બન્યું હોય. વિશ્લેષણમાં બીજું કારણ વધુ સંભવિત ગણાવવામાં આવ્યું છે.

પાલમ હવામાન કેન્દ્રના Meteorological Aerodrome Report (METAR)ના આંકડાઓનું વિશ્લેષણ આયોવા સ્ટેટ યુનિવર્સિટીના ડેટાના આધારે કરવામાં આવ્યું હતું. તેના અનુસાર, દિવાળી દરમિયાન કેટલાક કલાકોમાં તાપમાન 2021 પછી ત્રીજા કે ચોથા ક્રમે સૌથી વધુ ગરમ રહ્યું હતું. કેટલાક કલાકોમાં પવનની ગતિ પણ 2022થી 2024નાં ઓછા પ્રદૂષણવાળાં વર્ષોની નજીક હતી. ગરમ તાપમાન અને પવનની ગતિએ પ્રદૂષકોને ફેલાવવામાં મદદ કરી હતી. અનુકૂળ હવામાન ન હોત તો પ્રદૂષણનું સ્તર વધુ ઊંચું જઈ શક્યું હોત.

ફટાકડા પર પ્રતિબંધ છતાં હવા ગંભીર શ્રેણીમાં

દિવાળી દરમિયાન ફટાકડા ફોડવા પર પ્રતિબંધ અને નિયંત્રણના નિયમો હોવા છતાં દિલ્હીમાં મોટા પ્રમાણમાં ફટાકડાનો ઉપયોગ થયો હતો. અનુકૂળ હવામાન હોવા છતાં લગભગ 80 ટકા ઉપલબ્ધ મોનિટરિંગ કેન્દ્રોએ રાત્રે 10થી સવારે 6 વાગ્યા દરમિયાન હવાની ગુણવત્તા ગંભીર શ્રેણીમાં નોંધાવી હતી.

આ સ્થિતિ દર્શાવે છે કે ફટાકડામાંથી નીકળતો ધુમાડો અને પહેલેથી જ હવામાં રહેલું પ્રદૂષણ મળીને રાજધાનીની હવાને વધુ ઝેરી બનાવે છે. આ સાથે નિરીક્ષણ કેન્દ્રોનો ડેટા બંધ થઈ જવાનો મુદ્દો પણ ગંભીર બન્યો છે. ઇન્ડિયન એક્સપ્રેસે 7 નવેમ્બરના અહેવાલમાં દિવાળી પહેલાં દિલ્હીનાં 11 મોનિટરિંગ કેન્દ્રોમાં PM2.5 અને PM10ના અનેક કલાકોના આંકડા ઉપલબ્ધ ન હોવાનો મુદ્દો ઉઠાવ્યો હતો.

કોંગ્રેસે મોદી સરકારની નીતિઓ પર ઉઠાવ્યા સવાલ

દિલ્હીના પ્રદૂષણ વચ્ચે કોંગ્રેસે કેન્દ્ર સરકારની હવા પ્રદૂષણ નિયંત્રણ નીતિઓની પણ ટીકા કરી છે. કોંગ્રેસના મહાસચિવ અને ભૂતપૂર્વ પર્યાવરણ મંત્રી જયરામ રમેશે State of Global Air 2025 અહેવાલનો હવાલો આપીને જણાવ્યું કે 2023માં ભારતમાં હવા પ્રદૂષણ સાથે સંકળાયેલાં લગભગ 20 લાખ મૃત્યુ નોંધાયાં હતાં. વર્ષ 2000ની સરખામણીએ આ આંકડો 43 ટકા વધુ હતો.

જયરામ રમેશે કહ્યું કે હવા પ્રદૂષણને માત્ર પર્યાવરણ કે શ્વાસની બીમારીનો મુદ્દો માની શકાય નહીં. તેની અસર હૃદય, ફેફસાં, મગજ અને શરીરના અન્ય મહત્ત્વપૂર્ણ અંગો પર પણ થાય છે. તેમણે તેને જાહેર આરોગ્યની કટોકટી અને દેશના ભવિષ્યના કાર્યબળ માટે ખતરો ગણાવ્યો.

તેમણે આપેલા આંકડા પ્રમાણે, ભારતમાં દર એક લાખની વસ્તીએ હવા પ્રદૂષણ સાથે સંકળાયેલાં લગભગ 186 મૃત્યુ નોંધાયાં હતાં. તેની સામે ઊંચી આવક ધરાવતા દેશોમાં આ દર લગભગ 17 મૃત્યુનો હતો. એટલે ભારતમાં આ દર દસ ગણાથી પણ વધુ હોવાનું તેમણે જણાવ્યું હતું.

PM2.5ના ધોરણો અંગે પણ સવાલ

કોંગ્રેસે ભારતમાં પ્રદૂષણ નિયંત્રણ માટે નક્કી કરાયેલા રાષ્ટ્રીય ધોરણો સામે પણ સવાલ ઉઠાવ્યા છે. જયરામ રમેશના જણાવ્યા અનુસાર, ભારતમાં PM2.5 માટેનું વર્તમાન ધોરણ વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા (WHO)ના વાર્ષિક માર્ગદર્શક સ્તર કરતાં આઠ ગણું અને 24 કલાકના માર્ગદર્શક સ્તર કરતાં ચાર ગણું વધારે છે.

તેમણે એવો પણ દાવો કર્યો કે દેશનો દરેક વ્યક્તિ એવા વિસ્તારમાં રહે છે, જ્યાં PM2.5નું સ્તર WHOની માર્ગદર્શિકા કરતાં વધુ છે.

પ્રદૂષણ સાથે ડેટાની પારદર્શિતા પણ જરૂરી

દિલ્હીની પ્રદૂષણ સમસ્યા માત્ર દિવાળીના ફટાકડા પૂરતી મર્યાદિત નથી. વાહનોનો ધુમાડો, બાંધકામ, ઔદ્યોગિક ઉત્સર્જન અને પરાળી સળગાવવી જેવા પરિબળો પણ હવાની ગુણવત્તાને અસર કરે છે. આ વખતે અડધાથી વધુ મોનિટરિંગ કેન્દ્રોનો ડેટા ઉપલબ્ધ ન હોવાને કારણે પ્રદૂષણની વાસ્તવિક સ્થિતિ અંગે સવાલો ઊભા થયા છે.

પ્રદૂષણ નિયંત્રણ માટે તમામ સ્ત્રોતો પર અસરકારક પગલાં લેવાની સાથે હવા ગુણવત્તા માપવાની વ્યવસ્થાને પણ વિશ્વસનીય અને પારદર્શક બનાવવી જરૂરી છે. કારણ કે જ્યારે પ્રદૂષણ સૌથી વધુ હોય ત્યારે જ ડેટા ઉપલબ્ધ ન રહે, તો નાગરિકો અને સરકાર બંને માટે સાચી સ્થિતિ સમજવી મુશ્કેલ બની જાય છે.