Demonetisation 10 Years: 8 નવેમ્બર 2016ની એ રાત આજે પણ દેશના લોકો ભૂલી શક્યા નથી. દિવાળી પૂરી થયાના થોડા જ દિવસો બાદ રાત્રે 8 વાગ્યે વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ ટીવી પર આવીને જાહેરાત કરી હતી કે મધરાતથી 500 અને 1,000 રૂપિયાની જૂની નોટો ચલણમાં માન્ય રહેશે નહીં. આ નિર્ણયથી દેશમાં ચલણમાં રહેલી કુલ નોટોના મૂલ્યનો આશરે 87 ટકા હિસ્સો એક જ ઝટકામાં બિનઉપયોગી બની ગયો હતો. હવે આ ઐતિહાસિક નિર્ણયને 10 વર્ષ પૂર્ણ થયાં છે, ત્યારે તેના પરિણામો અંગે ફરી સવાલો ઊભા થઈ રહ્યા છે.
નોટબંધીથી સામાન્ય લોકોને ભારે મુશ્કેલી
નોટબંધીની જાહેરાત બાદ સમગ્ર દેશમાં અફરાતફરીનો માહોલ સર્જાયો હતો. બેંકો અને ATMની બહાર લાંબી કતારો લાગી ગઈ હતી. લોકોને પોતાના જ પૈસા મેળવવા માટે કલાકો સુધી રાહ જોવી પડતી હતી. કોઈના ઘરે લગ્ન હતાં, કોઈને સારવાર માટે પૈસાની જરૂર હતી, તો કોઈએ મજૂરોને તેમની મજૂરી ચૂકવવાની હતી. રોકડની અછતને કારણે રોજિંદા જીવન અને વ્યવહારો પર સીધી અસર પડી હતી.
સરકારે લોકોને થોડા દિવસ મુશ્કેલી સહન કરવાની અપીલ કરી હતી. દાવો કરવામાં આવ્યો હતો કે નોટબંધીથી કાળું નાણું બહાર આવશે, ભ્રષ્ટાચાર અટકશે, નકલી નોટોનો અંત આવશે અને આતંકવાદને આર્થિક ફટકો પડશે. દેશના હિતમાં નિર્ણય લેવાયો હોવાનું માનીને લોકોએ મુશ્કેલીઓ સહન કરી હતી.
99.3 ટકા જૂની નોટો બેંકમાં પાછી આવી
નોટબંધીના પરિણામો અંગે સૌથી મોટો સવાલ જૂની નોટોની વાપસીનો છે. 2018માં રિઝર્વ બેંકે જાહેર કરેલા આંકડા મુજબ, બંધ કરવામાં આવેલી આશરે 15.42 લાખ કરોડ રૂપિયાની નોટોમાંથી 15.31 લાખ કરોડ રૂપિયા બેંકિંગ વ્યવસ્થામાં પાછા આવ્યા હતા. એટલે કે કુલ નોટોના મૂલ્યના લગભગ 99.3 ટકા નોટો પરત આવી હતી.
આ આંકડાઓ બાદ સવાલ ઊભો થયો કે જો લગભગ તમામ નોટો બેંકમાં પાછી આવી ગઈ, તો કાળાં નાણાં સામેની કાર્યવાહીનું પરિણામ શું આવ્યું? અલબત્ત, બેંકમાં પાછા આવેલા તમામ પૈસાને પ્રામાણિક કમાણી ગણાવી શકાય નહીં. શંકાસ્પદ વ્યવહારોની તપાસ થઈ શકે છે. પરંતુ નોટબંધીના મુખ્ય હેતુઓ કેટલા પ્રમાણમાં સફળ થયા, તેનો સ્પષ્ટ હિસાબ જરૂરી છે.
રોકડ પર નિર્ભર લોકોની આવક અને રોજગારને અસર
નોટબંધીની સૌથી વધુ અસર એવા લોકો પર પડી હતી, જેમનું જીવન રોજિંદા રોકડ વ્યવહારો પર આધારિત હતું. ગામડાંના મજૂરો, ખેડૂતો, નાના વેપારીઓ અને અસંગઠિત ક્ષેત્રના કામદારોને રોકડની અછતનો સામનો કરવો પડ્યો હતો.
મોદી સરકારના આર્થિક સર્વેક્ષણ 2016-17માં પણ સ્વીકારવામાં આવ્યું હતું કે નોટબંધીથી અસંગઠિત અને રોકડ આધારિત ક્ષેત્રોમાં આવક તથા રોજગારને અસર થઈ હતી. આ નુકસાનની સંપૂર્ણ અસર GDPના સરકારી આંકડાઓમાં દેખાય નહીં તેવી શક્યતા પણ દર્શાવવામાં આવી હતી.
24 નવેમ્બર 2016ના રોજ પૂર્વ વડાપ્રધાન ડૉ. મનમોહન સિંહે સંસદમાં ચેતવણી આપી હતી કે નોટબંધીથી GDPના વૃદ્ધિ દરમાં આશરે બે ટકા પોઇન્ટનો ઘટાડો થઈ શકે છે. ત્યારબાદના એક અભ્યાસમાં પણ 2016ના છેલ્લા ત્રિમાસિક ગાળામાં રોકડની અછતને કારણે રોજગાર અને આર્થિક પ્રવૃત્તિના કેટલાક માપદંડોના વિકાસ પર ઓછામાં ઓછા બે ટકા પોઇન્ટની અસર નોંધાઈ હતી. જોકે, ત્યારપછીના મહિનાઓમાં આ અસર ઓછી થઈ હતી.
ડિજિટલ પેમેન્ટ માટે નોટબંધી જરૂરી હતી?
સરકાર નોટબંધીના ફાયદા તરીકે ડિજિટલ પેમેન્ટમાં વધારો અને કર વ્યવસ્થામાં વધુ લોકોને જોડાવાની વાત કરે છે. જોકે, UPIની શરૂઆત એપ્રિલ 2016માં જ થઈ ગઈ હતી. ત્યારબાદ મોબાઇલ અને ઇન્ટરનેટના વધતા ઉપયોગથી ડિજિટલ વ્યવહારોને વેગ મળ્યો હતો. તેથી સવાલ થાય છે કે ડિજિટલ પેમેન્ટ વધારવા માટે નોટબંધી જેવો મોટો નિર્ણય ખરેખર જરૂરી હતો?
બીજી તરફ, નોટબંધીના 10 વર્ષ બાદ પણ દેશમાં રોકડનો ઉપયોગ ચાલુ છે. રિઝર્વ બેંકના જણાવ્યા અનુસાર માર્ચ 2026 સુધીમાં ચલણમાં રહેલી બેંક નોટોનું મૂલ્ય 41 લાખ કરોડ રૂપિયાથી વધુ થઈ ગયું હતું. નોટબંધી પછી બહાર પાડવામાં આવેલી 2,000 રૂપિયાની નોટને પણ 2023માં ચલણમાંથી પાછી ખેંચવાની પ્રક્રિયા શરૂ કરવામાં આવી હતી.
હવે નોટબંધીનો સંપૂર્ણ હિસાબ આપવાની જરૂર
કાળાં નાણાં અને ભ્રષ્ટાચાર સામે કાર્યવાહી થવી જરૂરી છે, પરંતુ સામાન્ય લોકોને થયેલી મુશ્કેલીઓ અને આર્થિક નુકસાનનો હિસાબ પણ જાહેર થવો જોઈએ. નોટબંધીથી કેટલું કાળું નાણું પકડાયું, કેટલો વધારાનો કર મળ્યો, કેટલા વ્યવસાયો પ્રભાવિત થયા, કેટલું રોજગાર નુકસાન થયું અને સમગ્ર પ્રક્રિયામાં કેટલો ખર્ચ થયો, તેની સ્વતંત્ર તપાસ થવી જોઈએ.
8 નવેમ્બર 2016ના રોજ દેશવાસીઓને થોડા દિવસ મુશ્કેલી સહન કરવાની અપીલ કરવામાં આવી હતી. લોકોએ તે મુશ્કેલી સહન પણ કરી. હવે 10 વર્ષ બાદ એ નિર્ણયના પરિણામો અંગે જવાબ માંગવો સ્વાભાવિક છે. જૂની નોટો તો લગભગ બધી પાછી આવી ગઈ, પરંતુ કતારોમાં વેડફાયેલા સમય અને ગુમાવેલી રોજગારીનું નુકસાન કોણ ભરપાઈ કરશે, તે સવાલ આજે પણ યથાવત્ છે.
