Sonia Gandhi Book: કોંગ્રેસના નેતૃત્વ હેઠળના UPAએ 2004ની લોકસભા ચૂંટણીમાં જીત મેળવી ત્યારે સોનિયા ગાંધી વડાપ્રધાન બનવા માટે તૈયાર થઈ ગયાં હતાં. જોકે, મનમોહન સિંહને વડાપ્રધાન બનાવવાનો નિર્ણય લેવાય તે પહેલાં તેમણે પોતાનો નિર્ણય બદલી નાખ્યો હતો. સોનિયા ગાંધીએ પોતાની આવનારી પુસ્તક Belonging: A Journey of Love માં આ અંગે ખુલાસો કર્યો છે. પુસ્તક 10 નવેમ્બરે પ્રકાશિત થવાનું છે. તેના પ્રકાશન પહેલાં આપેલા એક ઇન્ટરવ્યૂમાં તેમણે પોતાના રાજકીય જીવન, પરિવાર, ઇન્દિરા ગાંધી અને કોંગ્રેસની રાજકીય સફર અંગે અનેક વાતો જણાવી હતી.
2004માં વડાપ્રધાન બનવા માટે તૈયાર હતાં સોનિયા ગાંધી
સોનિયા ગાંધીએ જણાવ્યું હતું કે લોકસભા ચૂંટણીનાં પરિણામો આવ્યાં તે પહેલાં તેમના એક સંતાને પૂછ્યું હતું કે જો કોંગ્રેસ ચૂંટણી જીતશે તો શું તેઓ વડાપ્રધાન બનશે? ત્યારે તેમણે સ્પષ્ટ જવાબ આપ્યો હતો કે તેઓ આ પદ સ્વીકારશે નહીં. જોકે, ચૂંટણીમાં જીત બાદ કોંગ્રેસના નેતાઓના દબાણને કારણે તેઓ આખરે તૈયાર થઈ ગયાં હતાં અને તેમણે ‘ઠીક છે’ કહ્યું હતું. પરંતુ ત્યારબાદ તેમણે પોતાનો નિર્ણય બદલી નાખ્યો હતો.
જો તેઓ વડાપ્રધાન બન્યાં હોત તો UPA સરકાર કેવી હોત, તે અંગે ક્યારેય વિચાર્યું નથી તેમ તેમણે જણાવ્યું હતું. તેમના મતે મનમોહન સિંહ સરકારનું નેતૃત્વ કરતા હતા અને તેઓ કોંગ્રેસ પાર્ટીની જવાબદારી સંભાળતા હતા. બંનેએ અલગ-અલગ ભૂમિકામાં એક ટીમ તરીકે કામ કર્યું હતું અને તેમનો અનુભવ સારો રહ્યો હતો.
શરદ પવારના બળવા વખતે રાજીનામું આપવાની તૈયારી
સોનિયા ગાંધીએ 1999માં શરદ પવાર, પી.એ. સંગમા અને તારિક અનવર સાથે થયેલા વિવાદને પણ યાદ કર્યો હતો. કોંગ્રેસ કાર્ય સમિતિની બેઠકમાં ત્રણેય નેતાઓએ તેમના વિદેશી મૂળનો મુદ્દો ઉઠાવીને કહ્યું હતું કે તેઓ ભારતમાં કોઈ મોટા પદ પર રહી શકે નહીં.
આ વિવાદ બાદ સોનિયા ગાંધીએ કોંગ્રેસ અધ્યક્ષ પદેથી રાજીનામું આપવાની તૈયારી દર્શાવી હતી. જોકે, પાર્ટીએ ત્રણેય નેતાઓને હાંકી કાઢ્યા હતા. ત્યારબાદ તેમણે રાષ્ટ્રવાદી કોંગ્રેસ પાર્ટી (NCP)ની રચના કરી હતી. બીજી તરફ, સોનિયા ગાંધીને કોંગ્રેસ અધ્યક્ષ તરીકે ચાલુ રહેવા માટે મનાવવામાં આવ્યાં હતાં.
પુસ્તકમાં તેમણે લખ્યું છે કે આ બેઠકમાંથી તેઓ રડતાં રડતાં બહાર નીકળ્યાં હતાં. તેમને પદ ગુમાવવાનું દુઃખ નહોતું, પરંતુ ભારત પ્રત્યેની તેમની વફાદારી પર સવાલ ઉઠાવવામાં આવતાં તેમને ઠેસ પહોંચી હતી. તેમણે કહ્યું હતું કે તેઓ રાજકારણમાં સત્તા મેળવવા માટે આવ્યાં નહોતાં. અંગત લાગણીઓને પોતાની રાજકીય જવાબદારીઓ વચ્ચે આવવા દીધા વિના આગળ વધવાનો નિર્ણય કર્યો હતો.
કટોકટી અંગે ઇન્દિરા ગાંધી અને સંજય ગાંધીનો ઉલ્લેખ
સોનિયા ગાંધીએ ઇન્દિરા ગાંધીના રાજકીય જીવન અને 1975થી 1977 દરમિયાન લાગુ કરાયેલી કટોકટી અંગે પણ વાત કરી હતી. તેમણે કટોકટીને સ્વતંત્ર ભારતના ઇતિહાસનો કાળો અધ્યાય ગણાવ્યો હતો.
તેમના મતે કટોકટી માટે માત્ર સંજય ગાંધી જ જવાબદાર નહોતા. ઇન્દિરા ગાંધી પર પાર્ટીના કેટલાક વરિષ્ઠ નેતાઓનું પણ દબાણ હતું. રાજીવ ગાંધી જેવા થોડા લોકો જ તે સમયે અલગ અભિપ્રાય ધરાવતા હતા.
સોનિયા ગાંધીએ સ્વીકાર્યું હતું કે કટોકટી દરમિયાન લોકશાહી અધિકારો પર રોક લગાવવામાં આવી હતી અને હેબિયસ કોર્પસનો અધિકાર પણ સ્થગિત કરાયો હતો. જોકે, કટોકટી પૂરી થયા બાદ જ તેમને તેની ગંભીરતા અને તે સમય દરમિયાન બનેલી ઘટનાઓની સંપૂર્ણ જાણ થઈ હતી. તેમણે એ પણ યાદ અપાવ્યું હતું કે ઇન્દિરા ગાંધીએ માર્ચ 1977માં ચૂંટણી યોજી હતી અને કટોકટી દરમિયાન થયેલા અત્યાચારો અંગે અફસોસ વ્યક્ત કરીને માફી માંગી હતી.
ધર્મનિરપેક્ષતા અને રાજકીય સમજૂતીઓ પર સ્પષ્ટ વલણ
કોંગ્રેસની વિચારધારા અંગે વાત કરતાં સોનિયા ગાંધીએ કહ્યું હતું કે પાર્ટીના કેટલાક સભ્યો ધર્મનિરપેક્ષતાના મુદ્દે સમજૂતી કરવા તૈયાર હતા, પરંતુ આ પાર્ટીનું સત્તાવાર વલણ નહોતું. તેમના મતે દરેક નાગરિકને કોઈપણ ભય વિના પોતાના ધર્મ અને આસ્થાનું પાલન કરવાનો બંધારણીય અધિકાર મળવો જોઈએ.
તેમણે સ્વીકાર્યું હતું કે રાજકીય મજબૂરીઓને કારણે કોંગ્રેસે ક્યારેક અલગ વિચારધારા ધરાવતા પક્ષો સાથે ગઠબંધન કર્યાં હતાં. જોકે, આ નિર્ણયોને લઈને તેઓ હંમેશાં સહજ રહ્યાં નથી. તેમણે સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે કોંગ્રેસે ક્યારેય BJP અથવા RSS સાથે રાજકીય સમજૂતી કરી નથી અને ભવિષ્યમાં પણ નહીં કરે.
મોદી સરકાર અને લોકશાહી સંસ્થાઓ અંગે ટીકા
નરેન્દ્ર મોદી સરકારના છેલ્લા 12 વર્ષના કાર્યકાળ અંગે સોનિયા ગાંધીએ કહ્યું હતું કે દેશના સામાજિક માળખા, લોકશાહી અને સંસ્થાઓને નુકસાન થયું છે. તેમના મતે સરકાર બદલાયા પછી પણ સંસ્થાઓને ફરી સામાન્ય સ્થિતિમાં લાવવા માટે સમય અને મહેનતની જરૂર પડશે.
તેમણે ચૂંટણી પંચ અને મુખ્ય પ્રવાહનાં માધ્યમો પર સરકારના નિયંત્રણનો આરોપ લગાવ્યો હતો. સાથે જ સરકાર નાણાં, સત્તા અને ધર્મનો ઉપયોગ રાજકીય ફાયદા માટે કરતી હોવાનો આક્ષેપ કર્યો હતો. વિપક્ષી પક્ષોને ચૂંટણીમાં સમાન તક ન મળતી હોવાની પણ તેમણે ફરિયાદ કરી હતી.
કોંગ્રેસની ભૂમિકાનો બચાવ કરતાં તેમણે કહ્યું હતું કે પાર્ટીએ આ પડકારોનો સામનો કરવાની ક્ષમતા દર્શાવી છે અને સમાન વિચારધારા ધરાવતા સંગઠનો સાથે મળીને કામ કરી રહી છે. RSS પાસેથી કંઈ ખાસ શીખવાની જરૂર નથી તેમ પણ તેમણે જણાવ્યું હતું.
‘Belonging’માં રાજીવ ગાંધી સાથેના સંબંધોની સફર
પુસ્તકમાં સોનિયા ગાંધીએ પોતાના બાળપણના સંસ્કારો, પરિવાર પ્રત્યેની વફાદારી, પ્રામાણિકતા અને જવાબદારીની ભાવના વિશે પણ લખ્યું છે. તેમણે જણાવ્યું હતું કે આ પુસ્તક માત્ર રાજીવ ગાંધી સાથેની પ્રેમકથા નથી, પરંતુ રાજીવના પરિવાર અને ભારત સાથે ધીમે ધીમે જોડાયેલા તેમના સંબંધોની સફર પણ છે.
તેમણે કહ્યું હતું કે રાજીવ ગાંધીને મળ્યાં ત્યારથી આજ સુધી તેઓ મૂળભૂત રીતે એ જ વ્યક્તિ છે, જોકે તે સમયે વધુ હસતાં અને સ્મિત કરતાં હતાં.
પુસ્તકના પ્રકાશન પહેલાં તેના પ્રકાશક પેંગ્વિન રેન્ડમ હાઉસ ઇન્ડિયા પાસેથી હાર્પરકોલિન્સ ઇન્ડિયાને બદલવામાં આવ્યા હતા. આ ફેરફાર પાછળ સંપાદકીય મતભેદ હોવાનું કહેવાયું હતું. જોકે, પ્રકાશક બદલવા અંગે સવાલ પૂછવામાં આવતાં સોનિયા ગાંધીએ ટિપ્પણી કરવાનો ઇનકાર કર્યો હતો અને કહ્યું હતું કે તેઓ આ વિવાદમાં પડવા માંગતાં નથી.
