
Gujarat Air Pollution Deaths: ગુજરાતમાં પ્રદૂષણથી બિમારીમાં 370 ટકાનો વધારો, 30 હજાર મોત
દિલીપ પટેલ
અમદાવાદ, 18 નવેમ્બર 2026
ગુજરાતમાં પ્રદૂષણ સંબંધિત બીમારીઓ સાથે જોડાયેલા દાવાઓની સંખ્યા નાણાકીય વર્ષ 23 માં 408થી વધીને નાણાકીય વર્ષ 26 માં 1,505 થઈ ગઈ. વલસાડમાં સૌથી વધુ વધારો જોવા મળ્યો, દાવાઓ 6થી 62 સુધી 10 ગણાથી વધુ વધી ગયા.
ગુજરાતમાં વાયુ પ્રદૂષણને કારણે દર વર્ષે અંદાજે 30,000થી વધુ લોકોના અકાળે મોત થાય છે. એક દાયકામાં રાજ્યમાં પ્રદૂષણ સંબંધિત બીમારીઓથી લગભગ 2 લાખ જેટલા લોકોએ જીવ ગુમાવ્યો હોવાનો અંદાજ છે.
નાણાકીય વર્ષ 2022-23 (FY23)માં પ્રદૂષણ સંબંધિત બીમારીઓના કુલ 408 દાવા નોંધાયા હતા. નાણાકીય વર્ષ 2025-26 (FY26)માં આ સંખ્યા વધીને 1,505 દાવા પર પહોંચી ગઈ છે.
દાવાઓમાંથી 38% શ્વસન ચેપના અને 32% હૃદય સંબંધિત બીમારીઓના છે. આ ઉપરાંત ન્યુમોનિયા (17%) અને બ્રોન્કાઇટિસ (11%)નો પણ મોટો હિસ્સો છે.
The Lancet Planetary Health અને Indian Council of Medical Research (ICMR) દ્વારા કરવામાં આવેલા અભ્યાસો પ્રમાણે ગુજરાતમાં માત્ર બહારના વાયુ પ્રદૂષણ (Ambient Air Pollution – PM2.5) ને કારણે એક વર્ષમાં 29,791 (લગભગ 30,000) લોકોના મોત નોંધાયા હતા.
ભારતમાં પ્રદૂષણથી 38 લાખથી વધુ મોત થયા છે
ઝેરી હવાને કારણે ગુજરાતના નાગરિકોનું સરેરાશ આયુષ્ય ઘટી રહ્યું છે. અભ્યાસ મુજબ પ્રદૂષણને કારણે ગુજરાતમાં પુરુષોનું આયુષ્ય 1.8 વર્ષ અને મહિલાઓનું આયુષ્ય 1.5 વર્ષ જેટલું ઘટી ગયું છે.
પ્રદૂષણ સીધું મૃત્યુનું કારણ નથી બનતું, પરંતુ હવામાં રહેલા અત્યંત સૂક્ષ્મ રજકણો (PM2.5 અને PM10) શ્વાસ દ્વારા લોહીમાં ભળીને જીવલેણ રોગોને નોતરે છે. વાયુ પ્રદૂષણથી થતા કુલ મૃત્યુમાંથી સૌથી મોટો હિસ્સો હૃદયરોગના હુમલા અને બ્રેઈન સ્ટ્રોકનો હોય છે.
ફેફસાંની ગંભીર બીમારીઓ. ક્રોનિક ઓબ્સ્ટ્રક્ટિવ પલ્મોનરી ડિસીઝ (COPD), અસ્થમા, તીવ્ર શ્વસન ચેપ (Acute Lower Respiratory Infections) અને ફેફસાંના કેન્સરને કારણે મોટી સંખ્યામાં મૃત્યુ થાય છે.
ઔદ્યોગિક વિસ્તારો અમદાવાદથી વાપી સુધીનો પટ્ટો) અને મોટા શહેરોમાં વાહનોના ધુમાડા, બાંધકામની ધૂળ અને ઔદ્યોગિક ઉત્સર્જનને કારણે PM2.5 નું સ્તર World Health Organization (WHO) ના માપદંડો કરતાં ઘણું ઊંચું રહે છે, જે બાળકો અને વૃદ્ધો માટે સૌથી વધુ ઘાતક સાબિત થાય છે.
વયજૂથ મુજબ અસર
પ્રદૂષણની સૌથી વધુ આર્થિક અને આરોગ્યલક્ષી અસર નોકરીયાત અને કામકાજી વર્ગ પર પડી છે. 31 થી 55 વર્ષની વયના લોકોનો હિસ્સો 67% છે, જ્યારે 55 વર્ષથી વધુ ઉંમરના લોકોનો હિસ્સો 23% છે. કુલ દાવાઓમાંથી 55% થી 60% દાવા ઓક્ટોબરથી માર્ચ મહિના દરમિયાન નોંધાય છે, જ્યારે હવાની ગુણવત્તા (AQI) સૌથી વધુ ખરાબ હોય છે.
ગુજરાત રાજ્ય. વર્ષ 2018માં રાજ્યમાં શ્વાસની તીવ્ર તકલીફના 61,036 કેસ નોંધાયા હતા, જે 2024 માં 100% વધીને 1.24 લાખ થઈ ગયા હતા.
અમદાવાદમાં 2018માં આવા 17,778 કેસ હતા, જે 2024માં 83% વધીને 32,506 પર પહોંચ્યા હતા.
ગુજરાતના છ શહેરોમાં પ્રદૂષણ સંબંધિત આરોગ્ય વીમા દાવામાં 3.7 ગણો વધારો જોવા મળ્યો છે. અમદાવાદમાં સૌથી વધુ 561 દાવા નોંધાયા છે, ત્યારબાદ વડોદરા (375), રાજકોટ 104, ગાંધીનગર 7 અને સુરત (367) છે.
38% દાવાઓમાં શ્વસન ચેપનો સમાવેશ થાય છે, ત્યારબાદ 32% દાવાઓમાં હૃદય રોગની સ્થિતિનો સમાવેશ થાય છે. 17% દાવાઓમાં ન્યુમોનિયા અને બ્રોન્કાઇટિસ 11% દાવાઓમાં શ્વસન અને હૃદય રોગની સ્થિતિનો સમાવેશ થાય છે. મળીને, 10 દાવાઓમાંથી 7 દાવાઓમાં શ્વસન ચેપનો સમાવેશ થાય છે.
55-60% દાવાઓ ઓક્ટોબર અને માર્ચ વચ્ચે નોંધાયા હતા, જે હવાની ગુણવત્તા બગડતા મહિનાઓ સાથે સુસંગત છે.
અમદાવાદ શહેરમાં શિયાળાની સવાર સ્વચ્છ આકાશને બદલે ધુમ્મસના સ્તર હેઠળ શરૂ થઈ રહી છે, ત્યારે અમદાવાદીઓ સતત શરદી, તાવ અને શ્વાસ લેવામાં તકલીફ જેવી ફરિયાદો ડોકટરો પાસે લઈ રહ્યા છે. મંગળવારે સવારે 9:30 વાગ્યા સુધીમાં અમદાવાદનો હવા ગુણવત્તા સૂચકાંક 328 સુધી પહોંચ્યો હતો, જે AQI.in મુજબ તેને “ખૂબ જ ખરાબ શ્રેણીમાં” મૂક્યો હતો. કેન્દ્રીય પ્રદૂષણ નિયંત્રણ બોર્ડ (CPCB) એ સાંજે 4 વાગ્યે શહેરનો 24 કલાકનો સરેરાશ AQI 164 નોંધ્યો હતો, જેને “મોડર્સ ટી” તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવ્યો હતો, અને તેના બુલેટિનમાં PM10 ને મુખ્ય પ્રદૂષક તરીકે સૂચિબદ્ધ કરવામાં આવ્યો હતો.
શ્વસનતંત્ર
ઓક્ટોબરમાં શ્વસન રોગોની સારવાર માટે વપરાતી રૂ. 78 કરોડની દવાઓનું વેચાણ થયું હતું. ડોકટરોએ હવાની ગુણવત્તા બગડતી હોવાથી વધુ દર્દીઓને અસ્થમા, ઉધરસ, શરદી અને અન્ય શ્વસન રોગોની જાણ કરી છે.
છેલ્લા 3 વર્ષમાં (FY23 થી FY26) ગુજરાતમાં પ્રદૂષણ સંબંધિત આરોગ્ય દાવાઓમાં 3.7 ગણો (લગભગ 269%) વધારો થયો છે. લાંબા ગાળાના તબીબી આંકડા મુજબ રાજ્યમાં શ્વાસ સંબંધિત બીમારીઓના કેસ 2018 થી 2024 દરમિયાન બમણા (100% વધારો) થઈ ગયા છે.
ગુજરાતના 6 મુખ્ય શહેરોના 4,000 સેમ્પલ પર આધારિત વિગતો છે.
ધૂળ નિયંત્રણના પગલાંનું પાલન ન કરવામાં આવે ત્યારે બાંધકામ સ્થળો, કાટમાળનું સંચાલન અને લાકડાનું કામ હવામાં ધૂળ છોડે છે.
વાયુ પ્રદૂષણ નીતિગત મુદ્દો કે શ્વસન રોગો ધરાવતા લોકો સુધી મર્યાદિત સમસ્યા નથી રહી, તે આર્થિક બોજમાં ફેરવાઈ રહ્યું છે.
આર્થિક નુકસાન
વાયુ પ્રદૂષણને કારણે ગુજરાતના અર્થતંત્ર (GSDP)ને દર વર્ષે તેના કુલ ઉત્પાદનના આશરે 1.33% જેટલું સીધું આર્થિક નુકસાન થાય છે, જે વ્યક્તિ દીઠ રૂ. 3,050 જેટલો બોજ ઊભો કરે છે. ભારતના GDPને વાર્ષિક 9% થી 9.5% (લગભગ $339.4 બિલિયન) સુધીનો આર્થિક ફટકો પહોંચાડે છે.
પ્રદૂષણને કારણે થતા અકાળ મૃત્યુ અને બીમારીઓને લીધે કામકાજી વસ્તીની ઉત્પાદકતા ઘટતા ગુજરાતને તેના ગ્રોસ સ્ટેટ ડોમેસ્ટિક પ્રોડક્ટ (GSDP) ના 1.33% જેટલું નુકસાન વેઠવું પડે છે.
કેન્દ્ર સરકારે નાણાકીય વર્ષ 2024-25 માં ₹ 277 કરોડ અને 2025-26 માં ₹ 197 કરોડ ગુજરાતને પ્રદૂષણ નિયંત્રણ પ્રોજેક્ટ્સ માટે ફાળવ્યા હતા.
ભારતમાં રૂ. 7 લાખ કરોડથી વધુ એટલે કે GDP ના 3% જેટલું નુકસાન થાય છે. વર્ષે અંદાજે 130 કરોડ કામકાજના દિવસો વેડફાય છે. જે દિવસોમાં પ્રદૂષણ વધુ હોય ત્યારે કામદારોની કાર્યક્ષમતામાં 8% થી 10% સુધીનો ઘટાડો જોવા મળે છે. GDP વૃદ્ધિ દરને 0.56 ટકા પોઈન્ટ જેટલો ધીમો પાડે છે.
હવામાં રહેલો ઝેરી ઓઝોન વાયુ અને રજકણો પાકની વૃદ્ધિ અટકાવે છે, જેનાથી ઘઉં અને ચોખા જેવા પાકોની ઉપજમાં ઘટાડો થાય છે. વિદેશી પ્રવાસીઓની સંખ્યા ઘટે છે અને વૈશ્વિક કંપનીઓ નવા રોકાણ કરતાં ખચકાય છે.
ભારતમાં
રાષ્ટ્રીય સ્તરે 3 વર્ષમાં (FY23 થી FY26) પ્રદૂષણ સંબંધિત આરોગ્ય વીમા દાવાઓની સંખ્યામાં 4.34 ગણો વધારો (8,875 થી વધીને 38,554) થયો છે, જ્યારે સરેરાશ ક્લેમની રકમ વધીને રૂ. 62,662 પર પહોંચી છે. આ સમયગાળા દરમિયાન કુલ ક્લેમ ચૂકવણી પણ 4.5 ગણી વધીને રૂ. 241.6 કરોડ થઈ ગઈ છે.
દાવાઓની સંખ્યા અને નાણાકીય બોજ (FY23 થી FY26)
FY 2022-23 કુલ દાવાઓની સંખ્યા 8,875
FY 2025-26માં 38,554 4.34 ગણો વધારો
સરેરાશ ક્લેમની રકમ 60,161 62,662 થઈ જે 4% નો વધારો (FY24 માં 9% વધ્યો હતો)
કુલ ક્લેમ ચૂકવણી (Payout) ₹ 53.4 કરોડ ₹ 241.6 કરોડ 4.5 ગણો વધારો
કુલ હેલ્થ ક્લેમમાં હિસ્સો 6% – 7% (FY24 માં) 12% – 13% લગભગ બમણો હિસ્સો
રાષ્ટ્રીય સ્તરે પ્રદૂષણ સંબંધિત દાવાઓમાં દર વર્ષે સતત મોટો ઉછાળો જોવા મળ્યો છે, જેમાં FY24 માં 67%, FY25 માં 70%, અને FY26 માં 53% નો વધારો નોંધાયો છે.
રાષ્ટ્રીય સ્તરે સૌથી વધુ 43.5% દાવા હૃદય સંબંધિત બીમારીઓના નોંધાયા છે. ત્યારબાદ અન્ય શ્વસન ચેપ (35%), ન્યુમોનિયા (11.2%) અને બ્રોન્કાઇટિસ (6%)નો સમાવેશ થાય છે.
દેશમાં સૌથી વધુ દાવા દિલ્હી (8,093 દાવા)માં નોંધાયા છે. ત્યારબાદ પુણે, બેંગલુરુ, મુંબઈ અને હૈદરાબાદનો ક્રમ આવે છે.
દેશના કુલ દાવાઓમાંથી 55% દાવા નાના શહેરોમાંથી આવ્યા છે.
કુલ દાવાઓમાંથી 59% દાવા 31 થી 55 વર્ષના કામકાજી વર્ગના લોકોના છે, જ્યારે 31% હિસ્સો 55 વર્ષથી વધુ ઉંમરના વરિષ્ઠ નાગરિકોનો છે. વર્ષના 56% દાવા ઓક્ટોબરથી માર્ચ (શિયાળાના) મહિનાઓ દરમિયાન નોંધાય છે.








