
Delhi Police Supreme Court: દિલ્હીના જંતર-મંતર પર મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર જ્ઞાનેશ કુમાર વિરુદ્ધ થયેલા વિરોધ પ્રદર્શનના કવરેજ દરમિયાન પત્રકારો સાથે કથિત ગેરવર્તનના મામલે દિલ્હી પોલીસે સુપ્રીમ કોર્ટમાં પોતાનો જવાબ રજૂ કર્યો છે. પોલીસે કહ્યું છે કે પત્રકારો અને સોશિયલ મીડિયા કન્ટેન્ટ ક્રિએટર્સ વચ્ચે તફાવત કરવો જરૂરી છે. માત્ર કેમેરા અને માઇક લઈને વીડિયો બનાવતી દરેક વ્યક્તિને પત્રકાર માની શકાય નહીં. રીલ બનાવનારાઓ કે સોશિયલ મીડિયા ઇન્ફ્લુએન્સર્સને પણ પત્રકારોને મળતી સુરક્ષા આપમેળે મળતી નથી.
સુપ્રીમ કોર્ટે અગાઉ દિલ્હી પોલીસને ચેતવણી આપી હતી કે પત્રકારોને વિરોધ પ્રદર્શનનું કવરેજ કરતાં રોકવામાં ન આવે. તેના જવાબમાં પોલીસે સોગંદનામું દાખલ કરીને સ્પષ્ટતા કરી છે કે તે પ્રેસની સ્વતંત્રતાનું સન્માન કરે છે અને પત્રકારોને તેમનું કામ કરતાં રોકવાનો તેનો કોઈ ઇરાદો નહોતો.
જંતર-મંતર પર પત્રકારો સાથે ગેરવર્તનનો મામલો
આ સમગ્ર વિવાદ જંતર-મંતર પર મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર જ્ઞાનેશ કુમાર વિરુદ્ધ યોજાયેલા વિરોધ પ્રદર્શન દરમિયાન શરૂ થયો હતો. પ્રદર્શનનું કવરેજ કરી રહેલા પત્રકારોએ દિલ્હી પોલીસ પર તેમને રિપોર્ટિંગ કરતાં રોકવા, ધક્કામુક્કી કરવા અને ગેરવર્તન કરવાનો આરોપ લગાવ્યો હતો. કેટલાક પત્રકારોને અટકાયતમાં લેવામાં આવ્યા હોવાની ફરિયાદ પણ કરવામાં આવી હતી.
આ મામલે નેટવર્ક ઓફ વુમન ઇન મીડિયા, ફ્રી સ્પીચ કલેક્ટિવ, દિલ્હી યુનિયન ઓફ જર્નાલિસ્ટ્સ અને કેરળ યુનિયન ઓફ વર્કિંગ જર્નાલિસ્ટ્સ સહિતનાં પત્રકાર સંગઠનોએ સુપ્રીમ કોર્ટનો સંપર્ક કર્યો હતો.
આ સંગઠનોની અરજીઓના જવાબમાં સંયુક્ત પોલીસ કમિશનર સુરೇಂದ್ರ કુમારે સુપ્રીમ કોર્ટમાં સોગંદનામું દાખલ કર્યું છે. તેમાં પોલીસે કહ્યું છે કે વિરોધ પ્રદર્શન દરમિયાન કેટલાક લોકો પોતાને પત્રકાર ગણાવતા હતા, પરંતુ તેઓ વાસ્તવમાં પ્રદર્શનમાં સામેલ થઈને કેમેરા અને માઇકથી રીલ બનાવી રહ્યા હતા. આવી સ્થિતિમાં પોલીસ કર્મચારીઓ માટે પત્રકારો અને પ્રદર્શનકારીઓ વચ્ચે તફાવત કરવો મુશ્કેલ બન્યો હતો.
સુપ્રીમ કોર્ટે શું નિર્દેશ આપ્યો હતો?
પત્રકારોની ફરિયાદો બાદ સુપ્રીમ કોર્ટે 11 ઓક્ટોબરે અરજીઓની સુનાવણી દરમિયાન નિર્દેશ આપ્યો હતો કે વકીલો, પત્રકારો અને અન્ય વ્યવસાયિકોને તેમનું કામ કરતાં કોઈપણ રીતે રોકવામાં ન આવે.
પત્રકારોએ અદાલત સમક્ષ રજૂઆત કરી હતી કે જંતર-મંતર પર વિરોધ પ્રદર્શનનું કવરેજ કરતી વખતે પોલીસ તેમના કામમાં દખલ કરી રહી હતી. આ ફરિયાદોને ધ્યાનમાં રાખીને અદાલતે પત્રકારોને તેમનું વ્યવસાયિક કાર્ય કરવાની છૂટ અને સુરક્ષા અંગે નિર્દેશ આપ્યો હતો.
હવે દિલ્હી પોલીસે કહ્યું છે કે આ નિર્દેશનો હેતુ પત્રકારોને તેમના વ્યવસાયિક કાર્ય દરમિયાન સુરક્ષા આપવાનો છે. તેનો અર્થ એવો નથી કે સોશિયલ મીડિયા ઇન્ફ્લુએન્સર્સ, રીલ બનાવનારાઓ અથવા પ્રદર્શનમાં સામેલ લોકોને સામાન્ય કાયદા અને પોલીસના કાયદેસરના નિર્દેશોમાંથી છૂટ મળી જાય.
માત્ર કેમેરા અને માઇકથી કોઈ પત્રકાર બની જતું નથી
દિલ્હી પોલીસના જણાવ્યા મુજબ, પત્રકારો એક અલગ વ્યવસાયિક શ્રેણીમાં આવે છે. તેઓ પ્રિન્ટ, ઇલેક્ટ્રોનિક અથવા ડિજિટલ મીડિયા દ્વારા ઘટનાઓનું રિપોર્ટિંગ કરીને લોકો સુધી માહિતી પહોંચાડે છે. બીજી તરફ, કેટલાક લોકો કેમેરા અને માઇકથી વીડિયો બનાવી સોશિયલ મીડિયા પર અપલોડ કરે છે અને તેના દ્વારા કમાણી કરે છે.
પોલીસે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે કોઈને રીલ બનાવવા, વીડિયો સોશિયલ મીડિયા પર મૂકવા કે તેના દ્વારા કમાણી કરતાં રોકવાનો તેનો ઇરાદો નથી. પરંતુ દરેક કન્ટેન્ટ ક્રિએટરને પત્રકાર કે રિપોર્ટરનો દરજ્જો આપી શકાય કે નહીં તે અલગ પ્રશ્ન છે.
સોગંદનામામાં પોલીસનું કહેવું છે કે પત્રકારોનું મુખ્ય કામ સ્થળ પર બનેલી ઘટનાઓને તથ્યાત્મક રીતે અને કોઈપણ પક્ષપાત કે ડર વિના લોકો સમક્ષ રજૂ કરવાનું છે. માત્ર રેકોર્ડિંગ કરવું કે સોશિયલ મીડિયા પર કન્ટેન્ટ મૂકવું એ પત્રકાર હોવાનો પૂરતો આધાર બની શકે નહીં.
રિપોર્ટિંગ રોકવાના આરોપો પર પોલીસની સ્પષ્ટતા
દિલ્હી પોલીસે સોગંદનામામાં દાવો કર્યો છે કે કોઈપણ પત્રકારને જાણીજોઈને તેના વ્યવસાયિક કાર્યથી રોકવામાં આવ્યો નહોતો. પોલીસના જણાવ્યા મુજબ, વિરોધ પ્રદર્શન દરમિયાન મોટી સંખ્યામાં લોકો હાજર હતા, જેમને પ્રદર્શન કરવાની મંજૂરી નહોતી. તેમ છતાં રાષ્ટ્રીય, આંતરરાષ્ટ્રીય અને પ્રાદેશિક મીડિયા સંસ્થાઓના પત્રકારોએ ઘટનાનાં ચિત્રો અને વીડિયો રેકોર્ડ કર્યા હતા.
પોલીસે કહ્યું છે કે પ્રદર્શનનાં દૃશ્યો દેશ-વિદેશની મીડિયા સંસ્થાઓમાં પ્રકાશિત અને પ્રસારિત થયા હતા. તેના મતે, આ બાબત દર્શાવે છે કે પત્રકારોને રિપોર્ટિંગ કરતાં રોકવામાં આવ્યા નહોતા.
સોગંદનામા મુજબ, જો કોઈ પત્રકારને મુશ્કેલી પડી હોય તો તે જાણીજોઈને કરવામાં આવેલી કાર્યવાહી નહોતી. ભીડને નિયંત્રિત કરવાની જરૂરિયાત અથવા વ્યક્તિની ઓળખ અંગેની ગેરસમજને કારણે આવું બન્યું હોઈ શકે છે. કોઈ વ્યક્તિને ભૂલથી પ્રદર્શનકારી સમજીને અટકાયતમાં લેવામાં આવ્યો હોય તો તેની ઓળખની પુષ્ટિ થયા બાદ તેને તરત જ છોડી દેવામાં આવ્યો હતો.
પોલીસે કેટલાક સોશિયલ મીડિયા વીડિયાનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો છે. તેના જણાવ્યા મુજબ, વીડિયોમાં કેટલાક લોકો પોતાને મીડિયા કર્મચારી ગણાવતા હોવા છતાં પ્રદર્શનકારીઓ સાથે સૂત્રોચ્ચાર કરતા જોવા મળ્યા હતા.
PIB કાર્ડ નહીં હોય તો પણ મીડિયા આઈડી માન્ય
દિલ્હી પોલીસે સોગંદનામામાં એક મહત્ત્વની સ્પષ્ટતા કરતાં કહ્યું છે કે દરેક પત્રકાર પાસે પ્રેસ ઇન્ફોર્મેશન બ્યૂરો એટલે કે PIBનું માન્યતા પ્રાપ્ત કાર્ડ હોવું જરૂરી નથી. પત્રકાર પોતાની મીડિયા સંસ્થા દ્વારા આપવામાં આવેલું ઓળખપત્ર પણ રજૂ કરી શકે છે. પોલીસ તેને PIB કાર્ડના વિકલ્પ તરીકે સ્વીકારી શકે છે.
પોલીસે બંધારણના અનુચ્છેદ 19(1)(a)નો પણ ઉલ્લેખ કર્યો છે. આ અનુચ્છેદ નાગરિકોને વાણી અને અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતાનો અધિકાર આપે છે. તેના હેઠળ પત્રકારોને માહિતી એકત્રિત કરવા, ઘટનાઓનું રેકોર્ડિંગ કરવા અને લોકો સુધી માહિતી પહોંચાડવાનો અધિકાર મળે છે.
આ મામલે હવે પત્રકાર સંગઠનોની ફરિયાદો અને દિલ્હી પોલીસના જવાબ વચ્ચેનો વિવાદ સુપ્રીમ કોર્ટ સમક્ષ છે. આ કેસમાં મુખ્ય મુદ્દો એ છે કે પ્રેસની સ્વતંત્રતાનું રક્ષણ જળવાઈ રહે અને સાથે જ વિરોધ પ્રદર્શન દરમિયાન કાયદો તથા વ્યવસ્થા જાળવવાની પોલીસની જવાબદારી પણ સ્પષ્ટ રહે.







