Bombay HC Justice Madhav Jamdar: બોમ્બે હાઈકોર્ટના જસ્ટિસ માધવ જામદારની એક મૌખિક ટિપ્પણીએ દેશના રાજકીય અને ન્યાયિક વર્તુળોમાં ભારે ચર્ચા જગાવી છે. તેમણે એક સુનાવણી દરમિયાન ટકોર કરી હતી કે, “શું આપણે નાગરિકોને ભારત સરકારના ગુલામ બનાવી રહ્યા છીએ? વિરોધ કરવા પર તેમની વિરુદ્ધ કેસ નોંધવામાં આવી રહ્યા છે, આ બધું શું છે?” આ શબ્દો માત્ર એક જજની નારાજગી નથી, પરંતુ એ સત્યનો સ્વીકાર છે કે વર્તમાન સમયમાં લોકશાહીમાં વિરોધનો અવાજ ઉઠાવવો કેટલો જોખમી બની ગયો છે. એક જજ જ્યારે આવી સ્પષ્ટ વાત કરે છે, ત્યારે તે નાગરિકોને એવો અહેસાસ કરાવે છે કે હજુ પણ સિસ્ટમમાં ક્યાંક સંવેદના બાકી છે, જે નાગરિકોની બેચેની અને અધિકારોને સમજે છે.
વિરોધ કરવો એ ગુનો નથી, બંધારણીય અધિકાર છે
આ સમગ્ર મામલો સઈદ અહમદ અબ્દુલ વાહિદ નામના વ્યક્તિ સાથે જોડાયેલો છે, જેઓ સોશિયલ ડેમોક્રેટિક પાર્ટી ઓફ ઈન્ડિયા (SDPI) ના જનરલ સેક્રેટરી છે. મુંબઈ પોલીસે તેમને એક વર્ષ માટે શહેરની બહાર કાઢી મૂકવાનો (તડીપાર) આદેશ આપ્યો હતો. પોલીસનો તર્ક હતો કે સઈદ સતત વિરોધ પ્રદર્શનો કરે છે અને તેમની વિરુદ્ધ કેટલાક કેસો નોંધાયેલા છે. જોકે, જસ્ટિસ જામદારે આ તર્કને ફગાવી દીધો અને કહ્યું કે, માત્ર સરકારની નીતિઓનો વિરોધ કરવાને કારણે કોઈ નાગરિકને તેના મૂળભૂત અધિકારોથી વંચિત ન રાખી શકાય. બંધારણનો અનુચ્છેદ ૧૯ અને ૨૧ નાગરિકોને પોતાની વાત વ્યક્ત કરવાની અને સન્માન સાથે જીવવાનો અધિકાર આપે છે. પોલીસનું આ પગલું માત્ર મનસ્વી જ નહીં, પરંતુ દુર્ભાવનાપૂર્ણ હોવાનું કોર્ટે નોંધ્યું છે.
એક એવો કિસ્સો જે પોલીસની કાર્યશૈલી પર સવાલ ઉઠાવે છે
સઈદ અહમદ જણાવે છે કે તેમની પર જે પાંચ કેસ કરવામાં આવ્યા છે, તે મોટાભાગે જામીનપાત્ર ગુનાઓ છે. તેમણે રેલવેના સિમેન્ટ ગોદામથી ફેલાતા પ્રદૂષણ સામે અવાજ ઉઠાવ્યો હતો, જેના કારણે સ્થાનિકોને ટીબી અને કેન્સર જેવી બીમારીઓ થતી હતી. જ્યારે પ્રશાસને કોઈ કાર્યવાહી ન કરી ત્યારે તેમણે પ્રદર્શન કરવું પડ્યું. પરંતુ, બદલામાં તેમને શહેર છોડવાની નોટિસ મળી. તેમણે હિંમત હારી નહીં અને કોર્ટના દ્વાર ખખડાવ્યા. કોર્ટે તેમની વાત સાંભળી અને આખરે તેમને ન્યાય મળ્યો. સઈદની આ જીત એ વાતનું પ્રમાણ છે કે જો વ્યક્તિ પોતાની લડત લડવાની તૈયારી રાખે, તો અદાલતનું બંધારણીય કવચ હજુ પણ સુરક્ષિત છે.
સૂત્રોચ્ચારથી ગભરાતું તંત્ર?
શું “સરકાર મુર્દાબાદ” કે “અમિત શાહ મુર્દાબાદ” જેવા સૂત્રોચ્ચાર કરવાથી રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા જોખમાઈ જાય છે? જસ્ટિસ જામદારે આ અંગે તીક્ષ્ણ પ્રતિક્રિયા આપતા કહ્યું હતું કે, આઝાદ ભારતમાં નાગરિકોને રાજકીય વિરોધ કરવાનો પૂરો અધિકાર છે. પોલીસ કોઈ શાસક પક્ષના નોકર નથી, પણ લોકસેવક છે. કોર્ટે સ્પષ્ટપણે કહ્યું કે, જો સરકારના દરેક નિર્ણયોનો વિરોધ કરવાને કારણે લોકોને જેલના સળિયા પાછળ ધકેલી દેવામાં આવે અથવા શહેરની બહાર કાઢી મૂકવામાં આવે, તો તે લોકશાહી નથી. દિલ્હી હાઈકોર્ટના જસ્ટિસ સુબ્રમણ્યમ પ્રસાદે પણ રાઘવ ચઢ્ઢાના કેસમાં કહ્યું હતું કે નેતાઓએ રાજકીય વ્યંગ અને આલોચના સહન કરવાની ક્ષમતા રાખવી જોઈએ.
ન્યાયતંત્ર અને નાગરિકોની ન્યૂનતમ અપેક્ષાઓ
આજના સમયમાં લોકોની ન્યાયતંત્ર પાસેથી અપેક્ષાઓ ઘણી ઓછી થઈ ગઈ છે. ભીમા કોરેગાંવ કેસ કે ઉમર ખાલિદ જેવા કિસ્સાઓમાં જે રીતે વર્ષો સુધી જામીન મળવામાં વિલંબ થયો છે, તેનાથી સામાન્ય માણસમાં નિરાશા ઘર કરી ગઈ હતી. પરંતુ જસ્ટિસ જામદાર જેવી ટિપ્પણીઓ એ વાતની યાદ અપાવે છે કે ન્યાયતંત્ર હજુ પણ નાગરિકોની સ્વતંત્રતાનું રક્ષણ કરવા માટે સક્ષમ છે. લોકશાહીમાં આલોચના એ જીવંત હોવાનું લક્ષણ છે, ન કે દેશદ્રોહનું. જ્યારે નેતાઓ પક્ષપલટો કરીને ‘વોશિંગ મશીન’ જેવી સ્થિતિમાં આવી જાય છે, ત્યારે સામાન્ય નાગરિકોને નીતિગત વિરોધ કરવા પર દંડિત કરવા એ સિસ્ટમની બેવડી નીતિ છતી કરે છે.
લોકશાહીના અસ્તિત્વ માટે વિરોધ અનિવાર્ય
કોઈપણ લોકશાહી ત્યારે જ ટકી શકે છે જ્યારે તેમાં વિપક્ષી અવાજ અને વિરોધ પ્રદર્શનને સ્વીકારવાની જગ્યા હોય. જો જંતર-મંતર જેવા સ્થાનો પર પ્રદર્શન કરવું પણ મુશ્કેલ બની જાય, તો સમજવું કે લોકશાહી નબળી પડી રહી છે. જસ્ટિસ જામદારની ટિપ્પણી માત્ર એક વ્યક્તિના કેસ સુધી સીમિત નથી, પરંતુ તે આખા દેશના એવા નાગરિકો માટે એક આશાનું કિરણ છે જેઓ સતત દબાણ અનુભવી રહ્યા છે. કોર્ટે પોલીસના અધિકારીઓને ચેતવણી આપી છે કે તેઓ કાયદાથી ઉપર નથી. આ ચુકાદો એ વાતની ખાતરી આપે છે કે, ભલે અત્યારે મુશ્કેલીઓ વધારે હોય, પણ અંતે સત્ય અને બંધારણીય મૂલ્યોનો જ વિજય થાય છે.
શું આપણે ગુલામ માનસિકતા તરફ આગળ વધી રહ્યા છીએ?
આજે પ્રશ્ન એ છે કે શું આપણે એક એવી માનસિકતા વિકસાવી રહ્યા છીએ જ્યાં સરકારની ટીકા કરવી એ ગુનો બની ગયો છે? જસ્ટિસ જામદારના મતે, આ માર્ગ લોકશાહીને વિનાશ તરફ દોરી જાય છે. પોલીસ અને વહીવટીતંત્રએ યાદ રાખવું જોઈએ કે તેમનું બંધારણીય કર્તવ્ય નાગરિકોને સુરક્ષા આપવાનું છે, તેમને ડરાવવાનું નહીં. જે રીતે કોર્ટે ગુજરાત હાઈકોર્ટના તર્કોનો હવાલો આપીને આ કાર્યવાહી રદ કરી, તે દર્શાવે છે કે ન્યાયિક ચુકાદાઓ એકબીજાના પૂરક બનીને નાગરિક અધિકારોનું રક્ષણ કરવા માટે મજબૂત પાયો પૂરો પાડે છે.
બંધારણ જ આપણી સૌથી મોટી તાકાત છે
સઈદ અહમદ અબ્દુલ વાહિદની જીત એ વાતની સાબિતી છે કે ભારતનું લોકતંત્ર હજુ પણ જીવંત છે. ગમે તેટલી મુશ્કેલીઓ હોય, બંધારણની તાકાત નાગરિકોના પડખે ઉભી છે. આ ઘટનાએ એ સમજાવ્યું છે કે અદાલતો હજુ પણ લોકશાહીનો છેલ્લો કિલ્લો છે. જો નાગરિકો ડર્યા વિના પોતાના અધિકારો માટે અવાજ ઉઠાવતા રહેશે, તો કાયદો હંમેશા તેમના રક્ષણ માટે હાજર રહેશે. જસ્ટિસ જામદારની આ ટિપ્પણી ભવિષ્યમાં પણ એવા દરેક વ્યક્તિ માટે મશાલરૂપ રહેશે જેઓ વ્યવસ્થા સામે અવાજ ઉઠાવવામાં ડરે છે.
આ પણ વાંચો:
