Bombay HC Manual Scavenging: બોમ્બે હાઈકોર્ટની ઔરંગાબાદ પીઠે વર્ષ ૨૦૨૧માં નાંદેડ જિલ્લામાં સેપ્ટિક ટેન્કની સફાઈ દરમિયાન ગૂંગળામણને કારણે કમનસીબ રીતે જીવ ગુમાવનાર બે શ્રમિકોના પરિવારો માટે આશાનું કિરણ જગાડ્યું છે. સોમવારે (૬ જુલાઈ) કોર્ટે રાજ્ય સરકારને આદેશ આપ્યો છે કે બંને પીડિત પરિવારોને ૩૦-૩૦ લાખ રૂપિયાનું વળતર ચૂકવવામાં આવે. આ ચુકાદો માત્ર નાણાકીય સહાય પૂરતો મર્યાદિત નથી, પરંતુ તે દેશમાં હજુ પણ પ્રવર્તતી અમાનવીય ‘મેન્યુઅલ સ્કેવેન્જિંગ’ (હાથથી મેલું સાફ કરવાની) પ્રથા સામે એક જોરદાર તમાચો છે. અદાલતે આ ઘટનાને ‘સભ્ય સમાજ પર લાગેલું ગંભીર કલંક’ ગણાવીને તંત્રની સામૂહિક નિષ્ફળતાને સખત શબ્દોમાં વખોડી છે.
સંવેદનહીનતા સામે કોર્ટનું કડક વલણ
જસ્ટિસ નિતિન બી. સૂર્યવંશી અને જસ્ટિસ વૈશાલી પાટિલ-જાદવની ખંડપીઠે ખૂબ જ સ્પષ્ટપણે કહ્યું છે કે ૨૧મી સદીના ભારતમાં કોઈ પણ વ્યક્તિએ સીવર લાઈનમાં ઉતરવું પડે તે અત્યંત શરમજનક છે. કોર્ટે રાજ્યના સામાજિક ન્યાય વિભાગને નિર્દેશ આપ્યો છે કે નાંદેડ જિલ્લા કલેક્ટર પાસેથી ઔપચારિક પ્રસ્તાવ મળ્યાના માત્ર આઠ અઠવાડિયાની અંદર વળતરની રકમ જાહેર કરી દેવામાં આવે. કોર્ટ આટલેથી જ નથી અટકી; તેણે કડક ચેતવણી પણ આપી છે કે જો નિર્ધારિત સમયમાં વળતરની ચૂકવણી નહીં કરવામાં આવે, તો આ રકમ પર ૬ ટકાના દરે વાર્ષિક વ્યાજ પણ ઉમેરવું પડશે. આ નિર્ણય પીડિત પરિવારો માટે એક મોટી રાહત છે, જેઓ વર્ષોથી ન્યાયની આશામાં રાહ જોઈ રહ્યા હતા.
સુપ્રીમ કોર્ટના ચુકાદાનો આધાર અને બંધારણીય મૂલ્યો
અરજદારોના વકીલ આભા સિંહે આ કેસમાં કાનૂની લડાઈ લડતા સુપ્રીમ કોર્ટના ૨૦૨૩ના ‘બલરામ સિંહ વિરુદ્ધ ભારત સરકાર’ મામલાનો સંદર્ભ આપ્યો હતો. આ મહત્વપૂર્ણ ચુકાદામાં વળતરની રકમને ૧૦ લાખથી વધારીને ૩૦ લાખ કરવામાં આવી હતી. અદાલતે બંધારણના આર્ટિકલ ૧૫, ૧૭, ૨૧, ૨૩ અને ૨૪ની યાદ અપાવતા કહ્યું કે, હાથથી મેલું સાફ કરવાનું કામ માનવીય ગરિમા, સમાનતા અને બંધારણીય મૂલ્યોની વિરુદ્ધ છે. ડૉ. બાબાસાહેબ આંબેડકરના શબ્દોને ટાંકીને કોર્ટે સ્મરણ કરાવ્યું કે આ આઝાદીની લડાઈ માત્ર સત્તા માટે નથી, પરંતુ માનવીય ઓળખ પાછી મેળવવા માટેની લડાઈ છે.
View this post on Instagram
ઘટનાક્રમ
આ કરુણ ઘટના ૧૯ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૧ના રોજ નાંદેડના મુખેડ તાલુકાના અશોકનગરમાં બની હતી. મારોતી ચોપવાડ અને નાગેશ ઘુમલવાડ નામના બે શ્રમિકો કોઈ પણ સુરક્ષા સાધનો કે સરકારી મંજૂરી વિના એક ખાનગી સેપ્ટિક ટેન્કમાં ઉતર્યા હતા. ટેન્કની અંદર ઝેરી ગેસના કારણે ગૂંગળામણ થતા બંનેના મૃત્યુ થયા હતા. આ બંને શ્રમિકો પોતાના પરિવારના એકમાત્ર કમાનારા સભ્યો હતા, જેના કારણે તેમના પરિવારો આર્થિક રીતે તૂટી ગયા હતા. ઘટના પછી નવેમ્બર ૨૦૨૧માં એફઆઈઆર નોંધવામાં આવી હતી, પરંતુ વળતર અને જવાબદારી નક્કી કરવાના મામલે પ્રશાસન ખૂબ જ ધીમી ગતિએ આગળ વધી રહ્યું હતું.
સરકારી મશીનરીની ઢીલી નીતિ અને કાનૂની સંઘર્ષ
પીડિત પરિવારોને વર્ષો સુધી યોગ્ય વળતર ન મળ્યું અથવા તો સરકારે પોતાની જવાબદારી ખંખેરી નાખી હતી. માર્ચ ૨૦૨૪માં આભા સિંહે રિટ અરજી દાખલ કરીને મહારાષ્ટ્ર સરકારને જવાબદાર ઠેરવી. સુનાવણી દરમિયાન સરકારી વકીલે એવી દલીલ કરી હતી કે જો કામ ખાનગી મિલકત પર થયું હોય, તો વળતરની જવાબદારી માલિકની છે. બીજી તરફ, મિલકતના માલિકના વકીલે જણાવ્યું કે તેમણે અગાઉ જ થોડી સહાય ચૂકવી હતી, પરંતુ મુખ્ય જવાબદારી સરકારી અધિકારીઓની જ બને છે. આ તમામ દલીલોને ફગાવીને હાઈકોર્ટે આખરે રાજ્યને જવાબદાર ગણ્યું છે, કારણ કે ‘મેન્યુઅલ સ્કેવેન્જર્સ તરીકે રોજગાર અને તેમના પુનર્વસન પર રોક અધિનિયમ, ૨૦૧૩’ હેઠળ આવી પ્રથાને રોકવાની પ્રાથમિક જવાબદારી તંત્રની છે.
સામાજિક બદલાવ અને પુનર્વસનની જરૂરિયાત
વળતર ચૂકવવાની સાથે સાથે જસ્ટિસ વૈશાલી પાટિલ-જાદવે રાજ્ય સરકારને આગામી ત્રણ મહિનામાં એ તપાસવા માટે પણ નિર્દેશ આપ્યો છે કે શું આ પીડિત પરિવારો વિશેષ કાયદા હેઠળ પુનર્વસન (રિહેબિલિટેશન) માટે પાત્ર છે. આ ચુકાદો એ દર્શાવે છે કે કાયદો ભલે કાગળ પર હોય, પણ તેને અમલી બનાવવા માટે ઘણીવાર આવી કાનૂની લડાઈઓ લડવી પડે છે. વકીલ આભા સિંહે સોશિયલ મીડિયા પર પોતાની પોસ્ટમાં લખ્યું કે, આ ચુકાદો માત્ર પૈસા વિશે નથી, પરંતુ એ માન્યતા વિશે છે કે ભલે કાયદો અમલમાં આવ્યાના વર્ષો વીતી ગયા હોય, પણ બંધારણ હંમેશા પીડિતો માટે ન્યાયનો માર્ગ શોધી લે છે.
સભ્ય સમાજ માટે એક ગંભીર ચેતવણી
આ સમગ્ર કેસ એ વાતની યાદ અપાવે છે કે આપણે એક એવા સમાજમાં જીવીએ છીએ જ્યાં ટેકનોલોજીની પ્રગતિ છતાં ગરીબ વર્ગ હજુ પણ જોખમી પરિસ્થિતિમાં જીવવા મજબૂર છે. સેપ્ટિક ટેન્કમાં થતા મૃત્યુ અકસ્માત નથી, પણ તંત્રની બેદરકારી અને સામાજિક કુરિવાજોના પરિણામ છે. જ્યારે અદાલત વળતરનો આદેશ આપે છે, ત્યારે તે સરકારી તંત્રને તેમની ભૂલ સુધારવાની તક આપે છે. જોકે, સાચો ન્યાય ત્યારે જ કહેવાશે જ્યારે ભારતના દરેક ખૂણેથી આ પ્રથા સંપૂર્ણપણે નાબૂદ થશે અને કોઈ પણ મજૂરને આવી રીતે જીવ ગુમાવવો નહીં પડે. આ ચુકાદો અન્ય પીડિતો માટે પણ આશાનું નવું પ્રકરણ બની રહેશે.
આ પણ વાંચો:
