Border Pushback: તાજેતરમાં બેનાપોલ સરહદ પર બનેલી ઘટનાએ ભારતની બોર્ડર મેનેજમેન્ટ અને માનવીય અભિગમ પર ગંભીર સવાલો ઉભા કર્યા છે. દસ લોકો—જેમાં નાના બાળકો અને મહિલાઓ પણ હતા—તેમને ભારત અને બાંગ્લાદેશની સરહદ વચ્ચે ‘નો મેન્સ લેન્ડ’ પર એક દિવસ અને રાત માટે રઝળતા મૂકી દેવામાં આવ્યા હતા. BSF તેમને બાંગ્લાદેશી ઇમિગ્રન્ટ્સ માનીને પુશબેક કરવા માંગતું હતું, જ્યારે સામે પક્ષે બાંગ્લાદેશી ગાર્ડ્સે તેમને સ્વીકારવાનો ઇનકાર કર્યો. આ ઘટના માત્ર એક વહીવટી નિષ્ફળતા નથી, પણ લોકશાહી દેશની ગરિમાને શોભે તેવી સ્થિતિ પણ નથી. આંતરરાષ્ટ્રીય સરહદનો અર્થ સાર્વભૌમત્વ જાળવવાનો છે, કોઈને કાયદાકીય અધિકારો કે રાષ્ટ્રીયતા વિના રસ્તા પર ફેંકી દેવાનો નહીં. ભારતને સરહદ સુરક્ષિત કરવાનો પૂરો અધિકાર છે, પરંતુ ‘યોગ્ય પ્રક્રિયા’ને સાવ બાજુ પર મૂકીને કરવામાં આવતા આવા કૃત્યો બંધારણીય મૂલ્યોનું ઉલ્લંઘન છે.
ભાષા જ્યારે ગુનો બને: ભારતીય નાગરિકો જ બને છે શંકાના પાત્ર
આજના સમયમાં ભયનો માહોલ એટલો ઊંડો છે કે મુર્શિદાબાદ કે માલદાના વિસ્તારોમાંથી રોજગાર માટે બહાર નીકળતા બંગાળી બોલતા શ્રમિકોએ સતત ‘બાંગ્લાદેશી’ હોવાનો ડર અનુભવવો પડે છે. ભાષા, નામ, પહેરવેશ કે બોલવાના લહેકાને આધારે તેમને ‘અનુમાનિત વિદેશી’ માની લેવામાં આવે છે. ચેન્નાઈમાં કામ કરતા અવાલ શેખનો કિસ્સો આનું કરુણ ઉદાહરણ છે, જેમને માત્ર શંકાના આધારે એક વર્ષ સુધી ડિટેન્શન સેન્ટરમાં રખાયા. મદ્રાસ હાઈકોર્ટે તેમને મુક્ત કર્યા, પણ તેમના જીવનનું જે એક વર્ષ ખોવાઈ ગયું તેની ભરપાઈ કોણ કરશે? શું બંગાળી બોલવું એ ભારતમાં અપરાધ છે? લાખો ભારતીય નાગરિકોની માતૃભાષા બંગાળી છે, અને માત્ર એક ભાષાને આધારે તેમને વિદેશી જાહેર કરી દેવા એ વહીવટીતંત્રની અતાર્કિકતા અને પૂર્વગ્રહ દર્શાવે છે.
ન્યાયિક પ્રક્રિયાનો અભાવ
સુનાલી ખાતૂનનો કિસ્સો એ અમાનવીય વહીવટી તંત્રની એક ભયાનક વાસ્તવિકતા છે. એક સગર્ભા મહિલાને કોઈ પણ કાનૂની તપાસ વિના સીધી બાંગ્લાદેશ ધકેલી દેવામાં આવી. આ ઘટનાએ એ સાબિત કર્યું કે ગરીબ અને સ્થળાંતરિત મજૂરો માટે કાયદો ‘પહેલા સજા અને પછી સુનાવણી’ના સિદ્ધાંત પર ચાલે છે. જ્યારે રાજ્ય તપાસ કર્યા વિના સીધી કાર્યવાહી કરે, ત્યારે નાગરિકતાની સુરક્ષા જોખમમાં મુકાય છે. સુપ્રીમ કોર્ટ સુધી પહોંચેલી આ કાનૂની લડાઈ એ વાતની સાક્ષી છે કે કાયદાકીય પ્રક્રિયાને બાયપાસ કરવી એ કેટલું મોટું જોખમ છે. કોઈને તેમના મૂળ વતનથી ઉખેડી નાખતા પહેલા તેમની દલીલ સાંભળવી એ ન્યૂનતમ માનવીય આવશ્યકતા છે, પરંતુ અહીં તો વહીવટીતંત્ર પોતે જ જજ અને અમલદાર બની ગયું છે.
‘ડિટેક્ટ, ડિલીટ, ડિપોર્ટ’
સરકારની ‘ડિટેક્ટ, ડિલીટ, ડિપોર્ટ’ (૩ડી) નીતિ કાગળ પર તો મજબૂત વહીવટી કાર્યક્રમ જેવી લાગે છે, પણ હકીકતમાં તે પારદર્શક તપાસ અને ન્યાયિક દેખરેખના અભાવે બંગાળી બોલતા લોકો માટે એક જાળ બની ગઈ છે. ગેરકાયદેસર ઇમિગ્રેશન રોકવું એ રાજ્યની જવાબદારી છે, પણ તે કામ કરતી વખતે નિર્દોષ ભારતીય નાગરિકોને નિશાન બનાવવા તે કાયદાના શાસનથી વિપરીત છે. જ્યારે વહીવટીતંત્ર પાસે યોગ્ય પુરાવા નથી હોતા, ત્યારે તે માત્ર શંકાના આધારે જ કામ કરે છે. પરિણામે, નાગરિકો પોતાના જ દેશમાં અસુરક્ષિત અનુભવવા લાગ્યા છે. રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાના નામે નાગરિક અધિકારોનું બલિદાન આપવું તે લાંબા ગાળે લોકશાહી માટે ઘાતક સાબિત થઈ શકે છે.
સાચી જવાબદારી ક્યાં છે?
ભારત-બાંગ્લાદેશ સરહદ ૪,૦૯૭ કિમી લાંબી છે, જે અત્યંત સંવેદનશીલ છે. જો ઘૂસણખોરી થતી હોય, તો તેની જવાબદારી સરહદ વ્યવસ્થાપન કરનારી સિસ્ટમ પર હોવી જોઈએ, જેઓ લાખોના પગાર લે છે. પરંતુ વાસ્તવમાં સજા કોને મળે છે? જે ગરીબ મજૂર રોજગારની શોધમાં પોતાના ઘરથી દૂર નીકળ્યો છે. આ શ્રમિકોને પકડવા, પૂછપરછ કરવી અને રાષ્ટ્રીયતાની પુષ્ટિ કર્યા વિના જ દેશનિકાલ કરી દેવા એ પ્રક્રિયાઓ પોલીસ અધિકારીઓની મનમાનીનું પરિણામ છે. પ્રત્યાર્પણ, દેશનિકાલ અને સ્વદેશ વાપસી વચ્ચેના કાનૂની તફાવતને સમજ્યા વિના જ જ્યારે તંત્ર કામ કરે છે, ત્યારે બદલી ન શકાય તેવી ભૂલો થાય છે.
માનવીય ગરિમા અને કાનૂની મર્યાદાઓ: હવે પછીનો રસ્તો શું?
પુશબેક એ કોઈ ઉકેલ નથી, કારણ કે તે તમામ પ્રકારની કાનૂની અને ન્યાયિક પ્રક્રિયાઓને બાયપાસ કરે છે. કોઈપણ વ્યક્તિને દસ્તાવેજી ચકાસણી વિના સરહદ પર ધકેલવી એ માનવાધિકારનું સીધું ઉલ્લંઘન છે. હોલ્ડિંગ સેન્ટરોની ભયાનક સ્થિતિ અને ત્યાં અટવાયેલા લોકોનું ભવિષ્ય દેશ માટે ચિંતાનો વિષય છે. લોકશાહીમાં ‘રાજ્ય’ એટલું શક્તિશાળી ન હોવું જોઈએ કે તે ગરીબની નાગરિકતા જ છીનવી લે. આપણે એવી સરહદ વ્યવસ્થાની જરૂર છે જે સુરક્ષિત હોય, પણ સાથે જ સંવેદનશીલ પણ હોય. જ્યાં સુધી પુરાવા અને કાનૂની સુનાવણીને મહત્વ નહીં અપાય ત્યાં સુધી ભારતીય નાગરિકો શંકાના વાદળો હેઠળ જીવતા રહેશે. શું ભારત આટલું જ અસહિષ્ણુ બની ગયું છે કે પોતાની ભાષા બોલનારાઓને જ વિદેશી ગણવા માંડ્યું છે? આ પ્રશ્નનો જવાબ સરકાર અને સમાજ બંનેએ શોધવો પડશે.
આ પણ વાંચો:
