NREGA Workers Protest: ભારતના ગ્રામીણ અર્થતંત્રની કરોડરજ્જુ સમાન મહાત્મા ગાંધી રાષ્ટ્રીય ગ્રામીણ રોજગાર ગેરંટી અધિનિયમ (મનરેગા) હવે ઈતિહાસના પાનામાં ધકેલાઈ રહ્યો છે. વર્ષ ૨૦૦૬માં મજૂરોના વર્ષોના સંઘર્ષ અને જમીની લડત બાદ જે કાયદો અસ્તિત્વમાં આવ્યો હતો, તેને ડિસેમ્બર ૨૦૨૫માં સરકાર દ્વારા રદ કરી દેવામાં આવ્યો. હવે તેની જગ્યાએ ‘વિકસિત ભારત-ગેરંટી ફોર રોજગાર એન્ડ આજીવિકા મિશન (ગ્રામીણ)’ (VB-G રામ જી) લાવવામાં આવ્યું છે, જે ૧ જુલાઈ ૨૦૨૬થી પૂર્ણતઃ લાગુ થઈ જશે. નરેગા સંઘર્ષ મોરચા (NSM) જેવા સંગઠનોનો આક્ષેપ છે કે આ ફેરફાર કોઈ લોકશાહી પ્રક્રિયા કે મજૂરો સાથેની ચર્ચા વિના, માત્ર એક ઉતાવળિયા અને અલોકતાંત્રિક નિર્ણય તરીકે લાદવામાં આવ્યો છે. એક જન-અધિનિયમને બદલીને હવે મજૂરોના અધિકારોને નવા ‘મિશન’ના નામે ગૂંગળાવવાના પ્રયાસો થઈ રહ્યા હોવાની આશંકા સેવાઈ રહી છે.
સંવાદ વગરનો કાયદો: શું સરકાર મજૂરોને વિશ્વાસમાં લેતા ડરે છે?
નરેગા સંઘર્ષ મોરચાએ સ્પષ્ટ શબ્દોમાં માંગ કરી છે કે આ નવા કાયદા હેઠળ નિયમો બનાવતા પહેલા સરકાર મજૂર સંગઠનો અને નાગરિક સમાજ સાથે પારદર્શક વાતચીત કરે. મોરચાના મતે, મનરેગા મજૂરોના સંઘર્ષનું પરિણામ હતું, જ્યારે આ નવો કાયદો એ ઉપરથી લાદવામાં આવેલી મનસ્વી નીતિ છે. સંસદના બંને ગૃહોમાં કોઈપણ સાર્થક ચર્ચા વિના વિધેયક પસાર કરવું એ સાબિત કરે છે કે સરકાર મજૂરોના અવાજને સાંભળવા માટે તૈયાર નથી. જૂના કાયદાની જે ખામીઓ—જેમ કે ટેકનોલોજીનો ફરજિયાત ઉપયોગ અને અપૂરતા મજૂરી દરો—જેના પર છેલ્લા પાંચ વર્ષથી વિરોધ થઈ રહ્યો હતો, તે જ ખામીઓને નવા ડ્રાફ્ટમાં પણ જાળવી રાખવામાં આવી છે. આ માત્ર કાયદો બદલવો નથી, પણ મજૂરોના અધિકારોનું અપમાન છે.
જમીની હકીકત: વચનોના પોલાણ અને વધતી જતી આર્થિક તંગી
ગ્રામીણ વિકાસ મંત્રાલયે આશ્વાસન આપ્યું હતું કે VB-G રામ જી લાગુ ન થાય ત્યાં સુધી મનરેગા અવિરત ચાલુ રહેશે, પરંતુ જમીની વાસ્તવિકતા આ દાવાઓથી સાવ ઉલટી છે. સ્થાનિક સ્તરે સ્થિતિ એવી છે કે અધિકારીઓ કામની માંગણીના આવેદનો સ્વીકારવાની પણ ના પાડી રહ્યા છે. નાણાકીય વર્ષ ૨૦૨૫-૨૬ના ૩,૨૦૦ કરોડથી વધુ મજૂરી ચૂકવણા હજુ પણ અટવાયેલા છે, જેના કારણે ગરીબ પરિવારો ભૂખમરાની કગાર પર આવી ગયા છે. સરકારી આંકડાઓ જ સાક્ષી પૂરે છે કે રોજગારમાં ધરખમ ઘટાડો આવ્યો છે. એપ્રિલ ૨૦૨૫થી એપ્રિલ ૨૦૨૬ વચ્ચે રોજગારમાં ૫૭ ટકાનો અને મે ૨૦૨૬માં ૪૯ ટકાનો મોટો ઘટાડો નોંધાયો છે. આ આંકડા સરકારના ‘વિકસિત ભારત’ના દાવાઓ સામે મોટો પ્રશ્નાર્થ ઊભો કરે છે.
ટેકનોલોજીના નામે બાકાત કરવાની રાજનીતિ
નવી ટેકનોલોજી, ખાસ કરીને ફેશિયલ રિકગ્નિશન (ચહેરાની ઓળખ) આધારિત હાજરી પ્રણાલીએ ગ્રામીણ મજૂરો માટે મોટી મુસીબતો ઊભી કરી છે. ઘણીવાર ટેકનિકલ ખામીઓ કે ઈન્ટરનેટના અભાવે મજૂરો હાજરી નોંધાવી શકતા નથી અને કામ કર્યા હોવા છતાં તેમને ચૂકવણી મળતી નથી. આ સિસ્ટમ મજૂરોને કામમાંથી બાકાત કરવાનો એક આડકતરો રસ્તો બની ગઈ છે. મજૂર સંગઠનોનું કહેવું છે કે ટેકનિકલ સમસ્યાઓ ઉકેલ્યા વિના આવી પ્રણાલી લાદવી એ ગરીબોના હક પર હુમલો છે. શું વિકાસ એ છે કે જે ગરીબને કામ કરવાથી રોકે? સરકારની આ ડિજિટલ જીદ હજારો મજૂરોને બેરોજગારી તરફ ધકેલી રહી છે.
અધિકારો માટે નવી લડાઈ: રસ્તા પર ઉતરવા મજબૂર શ્રમિકો
નરેગા સંઘર્ષ મોરચાએ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે તેઓ આ અલોકતાંત્રિક પ્રક્રિયાને શાંતિથી સ્વીકારશે નહીં. તેમણે માંગ કરી છે કે આખી પ્રક્રિયા પર તાત્કાલિક રોક લગાવવી જોઈએ અને જ્યાં સુધી સાર્વજનિક પરામર્શ પ્રક્રિયા શરૂ ન થાય, ત્યાં સુધી કોઈ નવો ફેરફાર સ્વીકારવામાં આવશે નહીં. ટેકનોલોજીના ઉપયોગ અને મજૂરી દરો અંગેની લાંબા સમયની માંગણીઓને ધ્યાનમાં રાખીને નવા ડ્રાફ્ટમાં ફેરફાર કરવો અત્યંત અનિવાર્ય છે. શ્રમિકો અને નાગરિક સમાજના સભ્યો હવે લડાયક મૂડમાં છે. સરકાર માટે આ માત્ર એક કાયદાકીય ફેરફાર હોઈ શકે છે, પરંતુ કરોડો શ્રમિકો માટે આ તેમના અસ્તિત્વની લડાઈ છે.
મનરેગાનું જવું એ માત્ર એક સ્કીમનું બંધ થવું નથી, પણ ગ્રામીણ ભારતની એક સુરક્ષા કવચનું તૂટવું છે. જ્યારે દેશ ‘વિકસિત’ બનવાના સપના જોઈ રહ્યો છે, ત્યારે પાયાના મજૂરને ભૂખ અને બેરોજગારીમાં ધકેલવો એ કેવી વિકાસનીતિ છે? નરેગા સંઘર્ષ મોરચાનો અવાજ માત્ર મજૂરોની ફરિયાદો નથી, પણ દેશના ગરીબ વર્ગની વ્યથા છે. જો સરકાર આ પ્રક્રિયામાં પારદર્શિતા નહીં લાવે અને મજૂરોની વાજબી માંગણીઓ નહીં સ્વીકારે, તો આવનારો સમય સામાજિક અશાંતિનું કારણ બની શકે છે. સત્તાધીશોએ સમજવું પડશે કે મજૂરના પરસેવાની કિંમત વગર કોઈ પણ દેશ ખરા અર્થમાં ‘વિકસિત’ ન બની શકે.
આ પણ વાંચો:
NFHS-6 Report: આંકડાઓ સાથે ચેડાં, વિકાસની ઈમેજ બચાવવાના ખોટા ખેલ! – thegujaratreport.com
