NFHS-6 Report: રાષ્ટ્રીય પરિવાર સ્વાસ્થ્ય સર્વેક્ષણ (NFHS-6) તાજેતરમાં જાહેર થયું અને તેની સાથે જ વિવાદોનું વાવાઝોડું પણ લઈને આવ્યું. આ સર્વેક્ષણને દેશનો સૌથી વિશ્વાસપાત્ર હેલ્થ ડેટા માનવામાં આવે છે, પરંતુ આ વખતે જ્યારે ફેક્ટ શીટ બહાર આવી ત્યારે તેમાં ઘણા મહત્વના સૂચકાંકો ગાયબ જોઈને સ્વાસ્થ્ય વિશેષજ્ઞો અને સામાન્ય જનતા સ્તબ્ધ થઈ ગઈ. જે રિપોર્ટના આધારે મોદી સરકાર ઉજ્જવલા યોજના અને સ્વચ્છ ભારત મિશન જેવા મોટા પ્રોજેક્ટ્સની સફળતાના દાવા કરતી હતી, તે જ પ્રોજેક્ટ્સની વાસ્તવિકતા દર્શાવતા આંકડા આ વખતે રિપોર્ટમાંથી નદારદ છે. શું આ સરકારની જાણીજોઈને અપનાવેલી કોઈ વ્યૂહરચના છે કે પછી ડેટાની પારદર્શિતા સામે કોઈ મોટો ખતરો? આ સવાલ હવે જનમાનસમાં ચર્ચાનો વિષય બન્યો છે.
NFHS-6 માંથી જે સૂચકાંકો ગાયબ છે, તેમાં સૌથી મહત્વનું છે ‘રાંધવા માટે વપરાતું સ્વચ્છ ઈંધણ’. ઉજ્જવલા યોજના દ્વારા ઘરે-ઘરે ગેસ સિલિન્ડર પહોંચાડવાના સરકારના દાવાઓની ખરાઈ કરવા માટે આ ડેટા અત્યંત જરૂરી હતો. તેવી જ રીતે, સ્વચ્છતા અને શિશુ તેમજ બાળ મૃત્યુદર જેવા સંવેદનશીલ આંકડાઓ પણ ફેક્ટ શીટમાંથી દૂર કરવામાં આવ્યા છે. ટીકાકારોનું માનવું છે કે જો આ આંકડાઓ સામે આવે, તો કદાચ સરકારી યોજનાઓની નિષ્ફળતા ખુલ્લી પડી જાય અને સરકારની વિકાસની ઈમેજને મોટું નુકસાન થાય. પોતાની છબી બચાવવા માટે ડેટાને ફિલ્ટર કરવો એ લોકશાહીમાં ડેટાની વિશ્વસનીયતા પર ગંભીર પ્રશ્નચિહ્ન મૂકે છે.
એનિમિયા ડેટા પર મંત્રાલયનો બચાવ
એનિમિયાના આંકડા સામેલ ન કરવા બાબતે સ્વાસ્થ્ય મંત્રાલયે ટેકનિકલ કારણો આગળ ધર્યા છે. મંત્રાલયનું કહેવું છે કે અગાઉ વપરાતી કેપિલરી બ્લડ સેમ્પલિંગ ટેકનિક સચોટ નહોતી, તેથી હવે ICMR ના ડાયટ અને બાયોમાર્કર સર્વેમાં ‘વેન્સ બ્લડ સેમ્પલ’ (નસમાંથી લોહી લેવું) નો ઉપયોગ કરવામાં આવશે. તર્ક એવો આપવામાં આવ્યો છે કે તેનાથી પરિણામો વધારે સચોટ આવશે. પરંતુ, જનતા અને વિશેષજ્ઞોના મનમાં શંકા છે કે જો જૂની ટેકનિક સચોટ નહોતી, તો અગાઉના સર્વેક્ષણોમાં તે જ પદ્ધતિ કેમ વપરાતી હતી? શું આ માત્ર ડેટાને બીજા સર્વેક્ષણમાં ધકેલીને જવાબદારીમાંથી મુક્ત થવાનો એક રસ્તો નથી? ગંભીર રોગોના ડેટામાં આ પ્રકારની રમત રમવી તે સામાન્ય લોકોના સ્વાસ્થ્ય સાથે ચેડાં સમાન છે.
ફેક્ટ શીટ વિરુદ્ધ અંતિમ રિપોર્ટ: સરકારનું પરંપરાગત રક્ષણાત્મક વલણ
વિવાદ વધતા જ સ્વાસ્થ્ય અને પરિવાર કલ્યાણ મંત્રાલયે સ્પષ્ટતા કરી છે કે આ ફેક્ટ શીટ એ માત્ર શરૂઆતનું ચરણ છે, નહીં કે અંતિમ રિપોર્ટ. અધિકારીઓનો દાવો છે કે જે ડેટા અત્યારે ગાયબ છે, તે પછીથી જાહેર થનારા વિસ્તૃત રાષ્ટ્રીય રિપોર્ટમાં સામેલ હશે. પરંતુ અનુભવી લોકો જાણે છે કે સરકાર જ્યારે પણ કોઈ વિવાદાસ્પદ મુદ્દો આવે ત્યારે તેને ‘પ્રક્રિયા હેઠળ છે’ કહીને ટાળવાનો પ્રયાસ કરે છે. ફેક્ટ શીટ એ સામાન્ય જનતા અને મીડિયા માટે સૌથી ઝડપથી માહિતી મેળવવાનું સાધન છે, જો તેમાંથી જ મુખ્ય મુદ્દાઓ ગાયબ હોય, તો બાકીના રિપોર્ટની રાહ કોણ જુએ? આ પ્રકારની સ્પષ્ટતાઓ સરકારની સત્ય છુપાવવાની આદતને જ મજબૂત કરે છે.
લોકશાહી માટે ખતરો: પારદર્શિતાના અભાવે ઘેરાતી સરકાર
NFHS-6 એ કેન્દ્રીય સ્વાસ્થ્ય મંત્રાલયની દેખરેખ હેઠળ ‘ઈન્ટરનેશનલ ઈન્સ્ટિટ્યૂટ ફોર પોપ્યુલેશન સાયન્સીસ’ (IIPS) દ્વારા કરવામાં આવે છે. જ્યારે દેશની સૌથી મોટી હેલ્થ સર્વે સંસ્થા જ ડેટા સાથે બાંધછોડ કરવા લાગે, ત્યારે દેશના સ્વાસ્થ્ય માળખાની સ્થિતિ શું હશે તેનો અંદાજ લગાવવો મુશ્કેલ નથી. આજે જ્યારે દેશના યુવાનો અને ગરીબો શિક્ષણ અને સ્વાસ્થ્યના આંકડાઓને આધારે સરકારની કામગીરીનું મૂલ્યાંકન કરે છે, ત્યારે આવા આંકડાઓનું ગાયબ થવું એ એક સુનિયોજિત પ્રોપગેન્ડા લાગે છે. સરકાર પોતાના દાવાઓને સાચા સાબિત કરવા માટે ડેટાને તોડી-મરોડી શકે છે, પરંતુ જમીની વાસ્તવિકતા જ્યારે ગરીબ અને મધ્યમ વર્ગના ઘરોમાં પહોંચે છે ત્યારે સરકારના આ બધા ‘ટેકનિકલ સ્પષ્ટીકરણો’ ખોખલા સાબિત થાય છે.
આ ઘટનાક્રમે સાબિત કર્યું છે કે વર્તમાન સરકાર ડેટાની પારદર્શિતા કરતાં પોતાની રાજકીય છબીને વધુ મહત્વ આપે છે. જે રીતે એક પછી એક મહત્વના સૂચકાંકો રિપોર્ટમાંથી ગાયબ કરવામાં આવ્યા છે, તે જોતાં ભવિષ્યમાં કોઈપણ સરકારી સર્વેક્ષણ પર વિશ્વાસ કરવો મુશ્કેલ બનશે. ડેટા એ વિકાસનો અરીસો છે, અને જો અરીસો જ તોડી નાખવામાં આવે તો વિકાસ દેખાશે કેવી રીતે? સરકાર ભલે અત્યારે ટેકનિકલ બહાનાઓ કાઢીને બચી જાય, પરંતુ લાંબે ગાળે આ પ્રકારની ‘ડેટા ચોરી’ તેમની વિશ્વસનીયતાને પૂરેપૂરી ખતમ કરી દેશે. વાચકો, તમારે હવે સાવધાન રહેવાની જરૂર છે; કારણ કે જ્યારે સરકાર ડેટા છુપાવે, ત્યારે સમજવું કે દાળમાં કંઈક કાળું નહીં, પણ આખી દાળ જ કાળી છે!
આ પણ વાંચો:
Kiren Rijiju: રિજિજુએ ધાર્મિક લઘુમતીઓના ઉત્પીડનના આરોપોને ગણાવ્યા પ્રોપગેન્ડા – thegujaratreport.com
