Caste Census 2027: જનગણના 2027 દરમિયાન જાતિ ગણતરી માટે હાલની જાતિ સંબંધિત યાદીઓનો ઉપયોગ કરવાના મુદ્દે ભારતના રજિસ્ટ્રાર જનરલની કચેરી (ORGI) અને સામાજિક ન્યાય તથા સશક્તિકરણ મંત્રાલય વચ્ચે મતભેદ થયાનો અહેવાલ સામે આવ્યો છે. ઇન્ડિયન એક્સપ્રેસના અહેવાલ અનુસાર, બાદમાં મંત્રાલયે બેઠકની સત્તાવાર નોટમાં ફેરફાર કરાવીને સેન્ટ્રલ OBC યાદી ઉપલબ્ધ કરાવવાની પોતાની વાત સ્પષ્ટ રીતે સામેલ કરાવી હતી.
1 જૂનની બેઠક બાદ શરૂ થયો વિવાદ
આ મામલો 1 જૂને યોજાયેલી એક બેઠક સાથે જોડાયેલો છે. તેમાં ORGI અને સામાજિક ન્યાય તથા સશક્તિકરણ મંત્રાલયના અધિકારીઓ હાજર રહ્યા હતા. બેઠકની અધ્યક્ષતા ભારતના રજિસ્ટ્રાર જનરલ મૃત્યુન્જય કુમાર નારાયણે કરી હતી. વધારાના RGI સુનીલ કુમાર અને મંત્રાલયના સંયુક્ત સચિવ શૈલેન્દ્ર કુમાર પણ બેઠકમાં હાજર હતા.
અહેવાલ અનુસાર બેઠકમાં મંત્રાલયના અધિકારીઓએ રાષ્ટ્રીય પછાત વર્ગ આયોગ (NCBC) દ્વારા જાળવવામાં આવતી OBC સમુદાયોની સેન્ટ્રલ યાદી જાતિ ગણતરી માટે ઉપલબ્ધ કરાવવાની વાત કરી હતી.
પ્રારંભિક નોટમાં મંત્રાલયની વાત યોગ્ય રીતે નોંધાઈ નહીં
RGI કચેરીના એક અધિકારી દ્વારા તૈયાર કરાયેલા બેઠકના પ્રથમ મુસદ્દામાં મંત્રાલયના આ પ્રસ્તાવને યોગ્ય રીતે રજૂ કરવામાં આવ્યો ન હોવાનું અહેવાલમાં જણાવાયું છે. 8 જૂને જાહેર કરાયેલી ચાર ફકરાની પ્રારંભિક નોટમાં એવો ઉલ્લેખ હતો કે સરકાર માટે તમામ જાતિઓની સંપૂર્ણ યાદી જાળવવી બંધારણીય રીતે જરૂરી નથી અને આવી કોઈ વ્યાપક યાદી ઉપલબ્ધ નથી.
પરંતુ એ જ નોટમાં SCની અધિસૂચિત યાદીમાં 1,258 એન્ટ્રીઓ અને OBCની સેન્ટ્રલ યાદીમાં 2,483 એન્ટ્રીઓ હોવાનો ઉલ્લેખ હતો. જરૂર પડ્યે આ યાદીઓ RGI કચેરીને ઉપલબ્ધ કરાવી શકાય તેમ પણ તેમાં નોંધાયું હતું.
મંત્રાલયે નોટની ભાષા સામે વાંધો ઉઠાવ્યો
મંત્રાલયના અધિકારીઓએ બેઠકની નોટમાં વપરાયેલી ભાષા સામે વાંધો વ્યક્ત કર્યો હતો. અહેવાલ મુજબ એક અધિકારીએ તેને એવી રીતે રજૂ કરાયેલું ગણાવ્યું કે જાણે અગાઉથી નિર્ધારિત જાતિની યાદી ઉપલબ્ધ ન હોવાની જવાબદારી મંત્રાલયની હોય.
11 જૂને મંત્રાલયે બેઠકની નોટનું સુધારેલું સંસ્કરણ RGI કચેરીને મોકલ્યું. તેમાં સ્પષ્ટ કરવામાં આવ્યું કે મંત્રાલય બંધારણ હેઠળ SCની યાદી તેમજ OBCની સેન્ટ્રલ યાદી જાળવી રાખે છે. જોકે, ફરજિયાત શ્રેણીઓ સિવાય તમામ જાતિઓની અલગ અને સંપૂર્ણ યાદી જાળવવાની તેની ફરજ નથી. અહેવાલ અનુસાર RGI કચેરીએ 30 જૂને આ સુધારો સ્વીકારી લીધો હતો.
ઓપન-એન્ડેડ જાતિ ગણતરી પહેલેથી જ ચર્ચામાં
જનગણના 2027માં જાતિની માહિતી અગાઉથી નક્કી કરેલી ડ્રોપ-ડાઉન યાદીમાંથી નહીં પરંતુ ઓપન-એન્ડેડ કોલમ દ્વારા મેળવવાનો નિર્ણય પણ ચર્ચાનો વિષય બની ચૂક્યો છે. વિપક્ષે આ પદ્ધતિ અંગે સવાલો ઉઠાવ્યા છે. કોંગ્રેસ નેતાઓ રાહુલ ગાંધી અને મલ્લિકાર્જુન ખડગેનો તર્ક છે કે અસરકારક સામાજિક ન્યાયની નીતિઓ ઘડવા માટે જાતિની વિશ્વસનીય માહિતી જરૂરી છે.
સરકારનું કહેવું છે કે પહેલેથી નક્કી કરેલી જાતિઓની યાદી રાખવાથી રાજ્ય પરોક્ષ રીતે એ નક્કી કરી શકે છે કે કઈ જાતિની ઓળખ માન્ય ગણવી. બીજી તરફ, ઓપન-એન્ટ્રી પદ્ધતિમાં એક જ જાતિના અલગ-અલગ નામ, સ્પેલિંગ અને વર્ગીકરણના કારણે ડેટાનું વિશ્લેષણ મુશ્કેલ બની શકે છે.
2011ના SECC ડેટામાં પણ મોટી સમસ્યાઓ આવી હતી
2011ની સામાજિક-આર્થિક અને જાતિ જનગણના (SECC) દરમિયાન લગભગ 46.7 લાખ અલગ-અલગ જાતિના નામ નોંધાયા હતા, જ્યારે 1931ની જનગણનામાં 4,147 જાતિઓ નોંધાઈ હતી. 2011નો જાતિ ડેટા બાદમાં જાહેર કરવામાં આવ્યો નહોતો.
સપ્ટેમ્બર અને ડિસેમ્બર 2021માં સુપ્રીમ કોર્ટમાં કેન્દ્ર સરકારે દાખલ કરેલા સોગંદનામામાં 2011ના જાતિ ડેટામાં તકનીકી સમસ્યાઓ અને અસંગતતાઓ હોવાની વાત કહી હતી. 15 ડિસેમ્બર, 2021ના રોજ સુપ્રીમ કોર્ટે પણ સરકારના આ વલણની નોંધ લીધી હતી કે સંકલિત ડેટા સચોટ ન હોવાથી ઉપયોગ માટે યોગ્ય નહોતો.
2027ની ગણતરી સામે ફરી ડેટાની ગુણવત્તાનો પડકાર
2011નો ડેટા સામાજિક ન્યાય મંત્રાલયને સોંપવામાં આવ્યો હતો. ત્યારબાદ તેને શ્રેણીઓમાં ગોઠવવા માટે નીતિ આયોગના તત્કાલીન ઉપાધ્યક્ષ અરવિંદ પનગઢિયાની અધ્યક્ષતામાં નિષ્ણાત જૂથ બનાવાયું હતું. હવે મંત્રાલયના સૂત્રોને ટાંકીને અહેવાલમાં આશંકા વ્યક્ત કરવામાં આવી છે કે 2027ની જાતિ ગણતરીમાં પણ આવી જ મુશ્કેલીઓ ઊભી થઈ શકે છે.
30 એપ્રિલ 2025ના નિર્ણય બાદ પહેલી વખત જાતિ ગણતરી
30 એપ્રિલ, 2025ના રોજ રાજકીય બાબતોની કેબિનેટ સમિતિએ જનગણના 2027માં જાતિ ગણતરીનો સમાવેશ કરવાની મંજૂરી આપી હતી. આ કેન્દ્ર સરકારના અગાઉના વલણમાં મહત્વપૂર્ણ ફેરફાર હતો.
જનગણના 2027 દરમિયાન પહેલી વખત વસ્તી ગણતરીના ભાગરૂપે જાતિની ગણતરી થવાની છે. તેથી જાતિની ઓળખ, OBC યાદીના ઉપયોગ અને ઓપન-એન્ડેડ જવાબોને વ્યવસ્થિત રીતે એકત્રિત કરવાની પ્રક્રિયા આગામી ગણતરીની વિશ્વસનીયતા માટે મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે.
