Delhi SIR Voter List Controversy: દિલ્હીમાં મતદાર યાદીના વિશેષ સઘન પુનરીક્ષણ (SIR) દરમિયાન મતદારોની નોંધણી અને ચકાસણી પ્રક્રિયા અંગે સવાલો ઊભા થયા છે. ઓખલા વિધાનસભા બેઠકના બે મતદાન મથકો પર કરવામાં આવેલા જાહેર ઑડિટમાં 100થી વધુ મતદારોને કથિત રીતે ‘ગેરહાજર’, ‘સ્થળાંતરિત’, ‘મૃત’ અથવા અન્ય શ્રેણીઓમાં ખોટી રીતે નોંધવામાં આવ્યા હોવાની ફરિયાદો સામે આવી છે. આ કિસ્સાઓ મતદાર યાદીની ચોકસાઈ અને પાત્ર નાગરિકોના મતદાનના અધિકારને લઈને ચિંતા ઊભી કરે છે.

ઓખલાના બે બૂથ પર 258 ઘરોનું સાત દિવસ સુધી ઑડિટ

આ મામલો ઓખલા વિધાનસભા બેઠકના મતદાન મથક નંબર 61 અને 65 સાથે સંબંધિત છે. 18 ઑક્ટોબર 2026ના રોજ બટલા હાઉસ વિસ્તારમાં જનસુનાવણી યોજાઈ હતી. જન સરોકાર, મજૂર કિસાન શક્તિ સંગઠન (MKSS), વોટર અધિકાર મંચ અને નેશનલ ફેડરેશન ઑફ ઇન્ડિયન વિમેન (NFIW) સહિતનાં સંગઠનોએ આ કાર્યક્રમનું આયોજન કર્યું હતું.

આયોજકોના જણાવ્યા અનુસાર, સાત દિવસ સુધી 258 ઘરોની તપાસ કરવામાં આવી હતી. આ તપાસમાં ઓછામાં ઓછા 100 મતદારોને ગેરહાજર, સ્થળાંતરિત અથવા મૃત દર્શાવવાની નોંધો અંગે વાંધા સામે આવ્યા હતા. જનસુનાવણી દરમિયાન 150થી વધુ મતદારોએ પોતાની ફરિયાદો રજૂ કરી હતી. સુપ્રીમ કોર્ટનાં વકીલ નયનતારા રૉય અને સુમિતા હજારિકા તેમજ સામાજિક કાર્યકરો અંજલિ ભારદ્વાજ અને અમૃતા જોહરીની પેનલ ફરિયાદો સાંભળવા માટે હાજર હતી.

પાંચ દાયકાથી એક જ સરનામે રહેતા પૂર્વ પ્રોફેસરને ગેરહાજર દર્શાવ્યા

આ મામલામાં જામિયા મિલિયા ઇસ્લામિયાના 74 વર્ષીય નિવૃત્ત મિકેનિકલ એન્જિનિયરિંગના પ્રોફેસર ફૈયાઝ અહમદનો કિસ્સો સામે આવ્યો છે. તેઓ પાંચ દાયકાથી વધુ સમયથી એક જ સરનામે રહેતા હોવા છતાં મતદાર યાદીમાં તેમને ‘ગેરહાજર’ અથવા ‘સરનામું શોધી શકાયું નથી’ એવી શ્રેણીમાં મૂકવામાં આવ્યા હોવાનું જણાવાયું છે. તેમની 62 વર્ષીય પત્ની અંજુમ આરાને પણ કાયમી ધોરણે સ્થળાંતરિત થયેલાં દર્શાવવામાં આવ્યાં હતાં.

ફૈયાઝ અહમદના પુત્ર બાબુ સરદાર ખાને જણાવ્યું કે તેમણે માતા-પિતાનાં ગણતરી ફોર્મ (Enumeration Form) બૂથ લેવલ ઑફિસર (BLO)ને જમા કરાવ્યાં હતાં. તેમ છતાં, મુસદ્દા મતદાર યાદીમાં માત્ર તેમનું પોતાનું નામ દેખાયું હતું. માતા-પિતાનાં નામ સામેલ કરાવવા માટે તેમને ફોર્મ-6 દ્વારા ફરીથી નોંધણીની પ્રક્રિયા કરવી પડી હતી.

ફૈયાઝ અહમદે સવાલ ઉઠાવ્યો કે વર્ષોથી મતદાન કરતા નાગરિકને અચાનક ગેરહાજર દર્શાવવાની પ્રક્રિયામાં કઈ ચકાસણી કરવામાં આવી હતી. તેમના જણાવ્યા મુજબ, તેઓ 1970ના દાયકાથી લગભગ દરેક ચૂંટણીમાં મતદાન કરતા આવ્યા છે.

30 વર્ષથી એક જ સરનામે રહેતા નઈમુદ્દીનને સ્થળાંતરિત દર્શાવ્યાની ફરિયાદ

જનસુનાવણીમાં 48 વર્ષીય નઈમુદ્દીને પણ પોતાની ફરિયાદ રજૂ કરી હતી. તેમના જણાવ્યા મુજબ, તેઓ છેલ્લા 30 વર્ષથી એક જ સરનામે રહે છે, છતાં તેમને કાયમી ધોરણે સ્થળાંતરિત તરીકે નોંધવામાં આવ્યા હતા. તેમણે જણાવ્યું કે તેઓ BLO પાસે ગયા હતા, જ્યાં તેમની તસવીરો લેવામાં આવી હતી અને એક ફોર્મ પર સહી કરાવવામાં આવી હતી.

નઈમુદ્દીને પોતાના જૂના ડ્રાઇવિંગ લાઇસન્સ અને શસ્ત્ર લાઇસન્સનો ઉલ્લેખ કરીને સવાલ કર્યો કે વર્ષોથી એક જ સરનામે રહેતા હોવા છતાં તેમને ફરીથી મતદાર તરીકે નોંધણી કરાવવાની જરૂર શા માટે પડી રહી છે. તેમણે એવી ફરિયાદ પણ કરી કે ચૂંટણી તંત્ર તરફથી તેમને આ અંગે સ્પષ્ટ માહિતી મળી નહોતી અને સામાજિક કાર્યકરો પાસેથી પોતાના નામમાં સમસ્યા હોવાની જાણ થઈ હતી.

વિશેષ શિબિરો યોજાઈ, છતાં ઘણા મતદારો અજાણ હોવાનો દાવો

દિલ્હીના મુખ્ય ચૂંટણી અધિકારી (CEO)ની કચેરીએ 20 સપ્ટેમ્બરથી દર સપ્તાહના અંતે મતદાન મથકો પર વિશેષ શિબિરો યોજી હતી. તેનો હેતુ કોઈ પણ પાત્ર મતદાર મતદાર યાદીમાંથી બાકાત ન રહે તેની ખાતરી કરવાનો હતો. અધિકારીઓને ગેરહાજર, સ્થળાંતરિત, મૃત અને બેવડી નોંધ ધરાવતા મતદારોની શ્રેણી એટલે કે ASDDમાં સામેલ કેસોની ઘરે-ઘરે જઈને ફરી ચકાસણી કરવા અને પાત્ર મતદારોનાં નામ પુનઃસ્થાપિત કરવાના નિર્દેશો પણ આપવામાં આવ્યા હતા.

જોકે, જનસુનાવણીમાં હાજર આશરે 20 લોકોએ જણાવ્યું કે તેમને આ વિશેષ શિબિરો વિશે જાણ નહોતી. કેટલાક મતદારોને પોતાના વિસ્તારના BLO કોણ છે તેની પણ જાણ નહોતી, જ્યારે કેટલાકે BLO દ્વારા સંપર્ક ન કરાયાની ફરિયાદ કરી હતી.

આયોજકોના જણાવ્યા અનુસાર, સંબંધિત BLO, મતદાર નોંધણી અધિકારી (ERO), જિલ્લા મેજિસ્ટ્રેટ અને ચૂંટણી પંચના અધિકારીઓને જનસુનાવણીમાં આમંત્રિત કરવામાં આવ્યા હતા, પરંતુ તેઓ હાજર રહ્યા નહોતા. પરિણામે ફરિયાદીઓ અને સંબંધિત અધિકારીઓ વચ્ચે સીધો સંવાદ થઈ શક્યો નહોતો.

ઓખલામાં 67 હજારથી વધુ નામ નોટિસ યાદીમાં

ઉપલબ્ધ અહેવાલમાં જણાવાયેલા આંકડા મુજબ, SIR પછી પ્રકાશિત ઓખલાની મુસદ્દા મતદાર યાદીમાં 1.85 લાખથી વધુ મતદારો હતા. તેમાંથી 67 હજારથી વધુ નામ નોટિસ યાદીમાં મૂકવામાં આવ્યાં હતાં, જ્યારે આશરે 1.6 લાખ નોંધ ASDD યાદીમાં દર્શાવવામાં આવી હતી. અહેવાલ મુજબ, દિલ્હીની વિધાનસભા બેઠકોમાં ઓખલામાં મતદારોનાં નામ દૂર થવાનો દર બીજા ક્રમે સૌથી વધુ હતો.

આ આંકડાઓથી મતદાર યાદીના પુનરીક્ષણ દરમિયાન વિવિધ શ્રેણીઓમાં નોંધાયેલા લોકોની સ્થિતિ અંગે વધુ સ્પષ્ટતા કરવાની જરૂરિયાત સામે આવે છે. જોકે, દરેક નોંધ ખોટી છે એવું માનવાને બદલે વ્યક્તિગત કેસોની ચકાસણી અને સત્તાવાર રેકોર્ડના આધારે નિષ્કર્ષ કાઢવો જરૂરી છે.

ફોર્મ-6 માટે અરજી અને જૂના રેકોર્ડની વિગતો મેળવવાની મુશ્કેલી

જનસુનાવણીમાં તનવીર અનવરે જણાવ્યું કે તેઓ પોતાના ભાઈ માટે ગણતરી ફોર્મ લેવા ગયા ત્યારે BLOએ તેમના ભાઈનું ફોર્મ ઉપલબ્ધ ન હોવાનું અને તેમનું નામ મતદાર યાદીમાં ન હોવાનું કહ્યું હતું. જોકે, મોહમ્મદ ફરીદ અનવરનું નામ ASDD યાદીમાં સામેલ હતું, જેમાં તેમનું ગણતરી ફોર્મ એકત્ર કરી શકાયું ન હોવાનું દર્શાવાયું હતું.

જનસુનાવણી દરમિયાન ઓછામાં ઓછા 110 લોકોએ ફોર્મ-6 અને પોતાના અથવા પરિવારજનોના જૂના SIR રેકોર્ડની માહિતી મેળવવા માટેનાં ઘોષણાપત્રો માગ્યાં હતાં. આયોજકોએ જણાવ્યું કે તેમણે ઑનલાઇન ઉપલબ્ધ ફોર્મની નકલો લોકોને આપી અને BLO હાજર હોય તેવા મતદાન મથકો પર જવાની સલાહ આપી હતી. સંગઠનો પોતે અરજીઓ જમા કરાવવા માટે અધિકૃત નહોતાં.

અહેવાલ મુજબ, 30 ઑક્ટોબર સુધી ફોર્મ-6 દ્વારા મળેલી અરજીઓ પર 4 ડિસેમ્બરે પ્રકાશિત થનારી અંતિમ મતદાર યાદી માટે વિચારણા કરવાની હતી.

જીવિત રવિને મૃત દર્શાવ્યાની ફરિયાદ

ઓખલા ગામના 37 વર્ષીય રવિનો કિસ્સો પણ જનસુનાવણીમાં સામે આવ્યો હતો. તેમની પત્ની અનિતાને મતદાર ઓળખપત્ર પરના EPIC નંબર દ્વારા જાણવા મળ્યું કે રવિને મૃત દર્શાવવામાં આવ્યા હતા. જોકે, અલગ EPIC નંબર સાથે તેમનો રેકોર્ડ મુસદ્દા મતદાર યાદીમાં હાજર હોવાનું જણાવાયું હતું.

રવિના જણાવ્યા મુજબ, તેમને 2023માં મતદાર ઓળખપત્ર આપવામાં આવ્યું હતું અને તેઓ એ જ સરનામે રહેતા હતા. તેમણે સવાલ કર્યો કે તેમની માહિતીમાં આવી વિસંગતતા કેવી રીતે ઊભી થઈ અને તેને સુધારવાની જવાબદારી કોની છે.

મતદાર યાદીની ચોકસાઈ અને જવાબદારીનો સવાલ

ઓખલાની જનસુનાવણીમાં રજૂ થયેલી ફરિયાદો મતદાર યાદી સુધારવાની પ્રક્રિયામાં ચકાસણી, પારદર્શિતા અને જવાબદારીનું મહત્ત્વ દર્શાવે છે. SIRનો હેતુ મતદાર યાદીને વધુ ચોક્કસ બનાવવાનો છે, પરંતુ કોઈ પાત્ર નાગરિકને ખોટી રીતે મૃત, ગેરહાજર અથવા સ્થળાંતરિત દર્શાવવામાં આવે તો તેની ફરિયાદનું સમયસર નિરાકરણ થવું જરૂરી છે.

મુસદ્દા યાદીમાં નામ ન હોવાનો અર્થ દરેક કિસ્સામાં મતદાનનો અધિકાર અંતિમ રીતે સમાપ્ત થઈ ગયો એવો નથી. તેમ છતાં, વર્ષોથી મતદાર રહેલા નાગરિકોને પોતાની ઓળખ અને જૂના રેકોર્ડ રજૂ કર્યા પછી પણ બિનજરૂરી રીતે ફરી નોંધણીની પ્રક્રિયામાંથી પસાર થવું પડે, તો વહીવટી ખામીઓ અંગે તપાસ જરૂરી બને છે. હવે મુખ્ય સવાલ એ છે કે ફરિયાદોની સ્વતંત્ર ચકાસણી કેવી રીતે થશે, ખોટી નોંધો સુધારવામાં કેટલો સમય લાગશે અને અંતિમ મતદાર યાદી પ્રકાશિત થાય તે પહેલાં તમામ પાત્ર મતદારોને પોતાનું નામ ચકાસાવવાની અસરકારક તક મળશે કે નહીં.