Justice Sudhanshu Dhulia: સુપ્રીમ કોર્ટના પૂર્વ ન્યાયાધીશ જસ્ટિસ સુધાંશુ ધૂલિયાએ દિલ્હી રમખાણોના કથિત મોટા ષડયંત્રના કેસમાં જેલમાં બંધ વિદ્યાર્થી કાર્યકરો ઉમર ખાલિદ અને શરજીલ ઇમામને જામીન આપવાની તરફેણ કરી છે. તેમણે જણાવ્યું હતું કે તેમના અંગત અભિપ્રાય મુજબ બંનેને અત્યારે નહીં, પરંતુ ઘણાં સમય પહેલાં જ જામીન મળી જવા જોઈતા હતા. બંને કાર્યકરો છ વર્ષથી વધુ સમયથી જેલમાં છે અને તેમના કેસમાં હજુ સુધી નિયમિત ટ્રાયલ શરૂ થયું નથી. લાંબી કેદ અને ન્યાયિક પ્રક્રિયામાં વિલંબનો મુદ્દો વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતા તથા ન્યાયના અધિકાર અંગે ફરી ચર્ચામાં આવ્યો છે.
જસ્ટિસ ધૂલિયાએ આ નિવેદન ‘ભારતીય બંધારણમાં ન્યાયની પરિકલ્પના’ વિષય પર યોજાયેલા ત્રીજા સર સૈયદ વ્યાખ્યાન દરમિયાન આપ્યું હતું. કાર્યક્રમમાં ન્યાયતંત્રની સ્વતંત્રતા, નિવૃત્તિ પછી ન્યાયાધીશોની નિમણૂકો, નાગરિકોની રાજકીય ભાગીદારી અને બંધારણીય અધિકારો જેવા મુદ્દાઓ પર ચર્ચા થઈ હતી.
‘આજે નહીં, ઘણાં સમય પહેલાં જ જામીન મળવા જોઈતા હતા’
કાર્યક્રમ દરમિયાન એક શ્રોતાએ ઉમર ખાલિદ અને શરજીલ ઇમામ લાંબા સમયથી જેલમાં બંધ હોવાનો મુદ્દો ઉઠાવ્યો હતો. તેમણે નિવૃત્ત ન્યાયાધીશોને રાજ્યસભા અથવા રાજ્યપાલ જેવાં પદો પર મળતી નિમણૂકોનો ઉલ્લેખ કરીને ન્યાયતંત્રની સ્વતંત્રતા અંગે સવાલ કર્યો હતો. આ ચર્ચા દરમિયાન જસ્ટિસ ધૂલિયાએ બંને કાર્યકરોના જામીન અંગે પોતાનો અંગત અભિપ્રાય વ્યક્ત કર્યો હતો.
તેમણે કહ્યું હતું, “મારો અંગત અભિપ્રાય છે કે શરજીલ ઇમામ અને ઉમર ખાલિદને જામીન મળવા જોઈએ. આજે નહીં, તેમને ઘણાં સમય પહેલાં જ જામીન મળી જવા જોઈતા હતા.”
તેમનું નિવેદન એવા સમયે આવ્યું છે, જ્યારે લાંબા સમય સુધી વિચારાધીન કેદમાં રહેતા આરોપીઓના અધિકારો અને ફોજદારી કેસોનો ઝડપથી નિકાલ કરવાની જરૂરિયાત અંગે ચર્ચા થઈ રહી છે. જોકે, જામીન આપવાનો નિર્ણય સંબંધિત અદાલત દ્વારા કેસની હકીકતો, લાગુ કાયદા અને અન્ય કાનૂની માપદંડોને ધ્યાનમાં રાખીને લેવામાં આવે છે.
2020ના દિલ્હી રમખાણોના કેસમાં હજુ ટ્રાયલ શરૂ થયું નથી
ઉમર ખાલિદ અને શરજીલ ઇમામની ધરપકડ ફેબ્રુઆરી 2020માં ઉત્તર-પૂર્વ દિલ્હીમાં થયેલી સાંપ્રદાયિક હિંસા સાથે જોડાયેલા કથિત મોટા ષડયંત્રના કેસમાં કરવામાં આવી હતી. બંને સામે ગેરકાયદેસર પ્રવૃત્તિઓ નિવારણ અધિનિયમ (UAPA), ભારતીય દંડ સંહિતાની વિવિધ કલમો અને આર્મ્સ ઍક્ટ સહિતના કાયદા હેઠળ આરોપ મૂકવામાં આવ્યા છે.
આ કેસમાં બંને છ વર્ષથી વધુ સમયથી જેલમાં છે. ઉપલબ્ધ વિગતો અનુસાર, તેમની સામે હજુ આરોપો ઘડવાની પ્રક્રિયા પૂર્ણ થઈ નથી અને નિયમિત ટ્રાયલ શરૂ થયું નથી. આ કારણે કેસમાં વિલંબ, વિચારાધીન કેદ અને જામીનના અધિકાર અંગે સવાલો ઊઠતા રહ્યા છે.
આ કેસમાં આરોપ મૂકાવા અને ગુનો સાબિત થવો એ બે અલગ બાબતો છે. આરોપીઓ સામેના આક્ષેપોનો અંતિમ નિર્ણય ન્યાયિક પ્રક્રિયા પૂર્ણ થયા બાદ જ થઈ શકે છે.
નિવૃત્તિ પછીની નિમણૂકો કોઈ એક સરકાર પૂરતી મર્યાદિત નથી: ધૂલિયા
વ્યાખ્યાન દરમિયાન ન્યાયતંત્રની સ્વતંત્રતા અંગે પૂછાયેલા સવાલના જવાબમાં જસ્ટિસ ધૂલિયાએ નિવૃત્તિ પછી ન્યાયાધીશોને મળતી રાજકીય અથવા સરકારી નિમણૂકોનો મુદ્દો ઉઠાવ્યો હતો. તેમણે કહ્યું હતું કે આવી નિમણૂકોને કોઈ એક સરકાર સાથે જોડીને જોવી યોગ્ય નથી.
તેમના જણાવ્યા અનુસાર, કૉંગ્રેસના શાસનકાળમાં પણ આવી નિમણૂકો થતી રહી છે અને જનતા પાર્ટીના શાસન દરમિયાન પણ આવું બન્યું હતું. તેમણે કહ્યું હતું કે સત્તામાં રહેલા પક્ષો પોતાના લોકોને રાજ્યપાલ જેવાં પદો પર નિયુક્ત કરતા આવ્યા છે. તેમના મતે, આ પરંપરાને માત્ર એક રાજકીય પક્ષની વિશેષતા તરીકે રજૂ કરવી યોગ્ય નથી.
નિવૃત્તિ પછી સરકારી પદો સ્વીકારતા પૂર્વ ન્યાયાધીશોને લઈને સમયાંતરે ચર્ચા થતી રહી છે. ટીકાકારો માને છે કે આવી નિમણૂકો ન્યાયતંત્રની નિષ્પક્ષતા અંગે જાહેર ધારણાને અસર કરી શકે છે. બીજી તરફ, જસ્ટિસ ધૂલિયાએ આ મુદ્દાને ઐતિહાસિક અને વ્યાપક રાજકીય સંદર્ભમાં જોવાની વાત કરી હતી.
‘લોકોએ રાજકારણમાં આવવું જોઈએ અને લોકશાહી પદ્ધતિથી સત્તા બદલવી જોઈએ’
વ્યાખ્યાનમાં જસ્ટિસ ધૂલિયાએ નાગરિકોની રાજકીય ભાગીદારી પર પણ ભાર મૂક્યો હતો. એક શ્રોતાએ સવાલ કર્યો હતો કે જો કોઈ સમુદાયને ન્યાય ન મળતો હોય, તો બંધારણમાં ન્યાયની પરિકલ્પનાનો અર્થ શું રહે છે. તેના જવાબમાં તેમણે કહ્યું હતું કે બંધારણનું રક્ષણ કરવાની જવાબદારી માત્ર અદાલતો કે સરકારની નથી; નાગરિકોએ પણ સક્રિય ભૂમિકા ભજવવી જોઈએ.
તેમણે કહ્યું હતું, “લોકો રાજકારણમાં આવતા નથી. તમારે રાજકારણમાં આવવું જોઈએ અને લોકશાહી પદ્ધતિથી સત્તા બદલવી જોઈએ.”
જસ્ટિસ ધૂલિયાએ એ વલણ અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી, જેમાં કેટલાક લોકો રાજકારણથી દૂર રહેવાને ગૌરવની બાબત માને છે. તેમના મતે, રાજકારણથી દૂર રહેવાની અસર સામાન્ય જીવન પર પણ પડે છે. તેમણે મોંઘવારી, અયોગ્ય લોકો સત્તા સુધી પહોંચવા અને ભ્રષ્ટ નેતાઓ ઊભા થવા જેવી સમસ્યાઓનો ઉલ્લેખ કરતાં નાગરિકોને રાજકીય અને સામાજિક જવાબદારી પ્રત્યે જાગૃત રહેવા જણાવ્યું હતું.
‘ભૂખ્યા માણસને રોટલી જોઈએ, આઝાદી નહીં’
જસ્ટિસ ધૂલિયાએ બંધારણના ભાગ-3માં આપવામાં આવેલા મૂળભૂત અધિકારો અને ભાગ-4માં સમાવિષ્ટ રાજ્યની નીતિનિર્દેશક જોગવાઈઓ વચ્ચેના સંબંધ અંગે પણ વાત કરી હતી. તેમણે પંડિત જવાહરલાલ નેહરુના વિચારોનો ઉલ્લેખ કરીને સમજાવ્યું હતું કે બંધારણીય આદર્શોને સમાજની આર્થિક અને સામાજિક પરિસ્થિતિથી અલગ રાખીને જોઈ શકાય નહીં.
તેમણે સ્વીકાર્યું હતું કે ભારતની મોટી વસ્તી આર્થિક રીતે નબળી સ્થિતિમાં હોવાથી મૂળભૂત અધિકારોનો સંપૂર્ણ લાભ મેળવવામાં મુશ્કેલી અનુભવી શકે છે. આ સંદર્ભમાં તેમણે કહ્યું હતું, “ભૂખ્યા માણસને રોટલી જોઈએ, આઝાદી નહીં.”
તેમના નિવેદનનો આશય એ હતો કે કાયદાકીય સ્વતંત્રતા સાથે આર્થિક સુરક્ષા અને જીવનની મૂળભૂત જરૂરિયાતો પણ એટલી જ મહત્ત્વપૂર્ણ છે. તેમણે વર્તમાન પરિસ્થિતિ અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી, પરંતુ ભવિષ્ય પ્રત્યે આશા પણ દર્શાવી હતી. તેમણે કહ્યું હતું કે સમય સાથે સંજોગો બદલાય છે અને હાલની પરિસ્થિતિ હંમેશાં એકસરખી રહેતી નથી.
જસ્ટિસ ધૂલિયાનાં નિવેદનોમાં વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતા, ન્યાયતંત્રની સ્વતંત્રતા, નાગરિકોની રાજકીય જવાબદારી અને આર્થિક ન્યાય વચ્ચેનો સંબંધ મુખ્ય રહ્યો હતો. ઉમર ખાલિદ અને શરજીલ ઇમામના જામીન અંગેનો તેમનો અભિપ્રાય આ વ્યાપક બંધારણીય ચર્ચાનો એક મહત્ત્વપૂર્ણ ભાગ બન્યો હતો.
