Great Nicobar Project: કેન્દ્ર સરકારના મહત્વાકાંક્ષી ગ્રેટ નિકોબાર ડેવલપમેન્ટ પ્રોજેક્ટને લઈને રાજકીય અને પર્યાવરણીય ગરમાવો તેજ થયો છે. કોંગ્રેસના વરિષ્ઠ નેતા અને પૂર્વ પર્યાવરણ મંત્રી જયરામ રમેશે આ પરિયોજનાને આપવામાં આવેલી પર્યાવરણીય મંજૂરી સામે ગંભીર સવાલો ઉઠાવ્યા છે. તેમણે કેન્દ્રીય પર્યાવરણ મંત્રીને પત્ર લખીને આક્ષેપ કર્યો છે કે સરકાર જે ‘મજબૂત’ પર્યાવરણીય પ્રભાવ મૂલ્યાંકન (EIA) નો દાવો કરી રહી છે, તે વાસ્તવમાં અધૂરા ડેટા અને વૈજ્ઞાનિક માપદંડોના ઉલ્લંઘન પર આધારિત છે. આ પ્રોજેક્ટ દ્વીપસમૂહની સંવેદનશીલ ઇકોસિસ્ટમ માટે જોખમી સાબિત થઈ શકે તેવી ભીતિ તેમણે વ્યક્ત કરી છે.
અધૂરા અભ્યાસ અને વૈજ્ઞાનિક માપદંડોની અવગણનાનો આક્ષેપ
જયરામ રમેશના જણાવ્યા અનુસાર, અંડમાન-નિકોબાર જેવા જૈવ-વિવિધતાથી સંપન્ન વિસ્તારોમાં કોઈપણ મોટા પ્રોજેક્ટ માટે ઓછામાં ઓછી ત્રણ ઋતુઓનો વિગતવાર અભ્યાસ અનિવાર્ય છે. જોકે, આ પ્રોજેક્ટનો EIA રિપોર્ટ પોતે સ્વીકારે છે કે પાયાનો અભ્યાસ માત્ર ડિસેમ્બર ૨૦૨૦ થી ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૧ એટલે કે માત્ર એક જ ઋતુમાં પૂર્ણ કરી દેવાયો હતો. તેમણે કહ્યું કે લેધરબેક કાચબાઓ જેવા દુર્લભ જીવોનું સર્વેક્ષણ માત્ર છ દિવસમાં પતાવી દેવું એ પર્યાવરણ પ્રત્યેની ગંભીરતાનો અભાવ દર્શાવે છે. એક જાગૃત નાગરિક તરીકે અહીં એ સવાલ થાય છે કે શું આટલા ટૂંકા ગાળાના ‘ક્વિક સર્વે’ થી લાખો વર્ષો જૂની ઇકોસિસ્ટમ પર થનારી અસરનું સાચું આકલન શક્ય છે?
સરકારના જૂના નિયમો અને પૂર્વ મંત્રીઓના નિવેદનોનો હવાલો
કોંગ્રેસ નેતાએ વર્ષ ૨૦૦૯ ના મંત્રાલયના મેમોરેન્ડમનો ઉલ્લેખ કરતા યાદ અપાવ્યું કે મોટા પોર્ટ પ્રોજેક્ટ્સ માટે ગાણિતિક મોડેલિંગ અને જમીની ચકાસણી ફરજિયાત છે. તેમણે ભાજપના જ પૂર્વ મંત્રી પ્રકાશ જાવડેકરના ૨૦૧૫ ના એ નિવેદનને પણ ટાંક્યું જેમાં તેમણે માત્ર એક ઋતુના ડેટા પર આધારિત ગુજરાત સરકારની મંજૂરીની માંગને ફગાવી દીધી હતી. જયરામ રમેશનો તર્ક છે કે જો ત્યારે એક ઋતુનો અભ્યાસ અપૂરતો હતો, તો અત્યારે ગ્રેટ નિકોબાર જેવા સંવેદનશીલ વિસ્તાર માટે તે કેવી રીતે માન્ય રાખી શકાય? આ વિરોધાભાસી અભિગમ સરકારની પર્યાવરણીય નીતિઓ સામે શંકા પેદા કરે છે.
ઇરોઝન ઝોન અને જંગલોના સર્વેક્ષણમાં જોવા મળેલી ખામીઓ
પત્રમાં વધુમાં જણાવાયું છે કે ઇસરો (ISRO) ના ૨૦૨૧ ના મેપિંગ મુજબ ગલાથિયા બે ના મોટા હિસ્સાને ધોવાણ ક્ષેત્ર (Erosion Zone) તરીકે જાહેર કરવામાં આવ્યો હતો. આવા વિસ્તારમાં બાંધકામ કરતા પહેલા ગહન અભ્યાસ જરૂરી હતો. ખુદ EIA રિપોર્ટમાં સ્વીકારવામાં આવ્યું છે કે ગીચ જંગલોને કારણે ઊંડાણપૂર્વકનું સર્વેક્ષણ થઈ શક્યું નથી. જયરામ રમેશે પ્રશ્ન ઉઠાવ્યો છે કે જ્યારે રિપોર્ટ પોતે જ સ્વીકારે છે કે હજુ ઘણું જાણવાનું બાકી છે, ત્યારે ઉતાવળમાં મંજૂરી આપવી એ કઈ રીતે તર્કબદ્ધ ગણાય? શું વિકાસની દોડમાં આપણે આપણી કુદરતી સંપત્તિને જોખમમાં મૂકી રહ્યા છીએ?
HPC રિપોર્ટની ગુપ્તતા અને પારદર્શિતાનો અભાવ
નેશનલ ગ્રીન ટ્રિબ્યુનલ (NGT) એ પર્યાવરણીય મંજૂરીમાં રહેલી ખામીઓને ધ્યાનમાં રાખીને એક ઉચ્ચ સ્તરીય સમિતિ (HPC) રચવાનો નિર્દેશ આપ્યો હતો. જયરામ રમેશે સવાલ કર્યો છે કે જો આખી પ્રક્રિયા જનતા માટે છે, તો પછી આ સમિતિનો રિપોર્ટ ગુપ્ત કેમ રાખવામાં આવ્યો છે? લોકશાહીમાં પારદર્શિતા અનિવાર્ય છે, અને જ્યારે વાત હજારો એકર જંગલો અને દરિયાઈ જીવસૃષ્ટિની હોય, ત્યારે રિપોર્ટ સાર્વજનિક કરવો એ સરકારની નૈતિક જવાબદારી બની જાય છે. રિપોર્ટને છુપાવવો એ શંકાઓને વધુ દ્રઢ બનાવે છે.
ક્ષતિપૂરક વનીકરણ અને રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાના મુદ્દે પુનઃવિચારની અપીલ
સરકાર દ્વારા રજૂ કરવામાં આવતા ‘ક્ષતિપૂરક વનીકરણ’ ના તર્કને જયરામ રમેશે ‘સંપૂર્ણપણે ખોટો’ ગણાવ્યો છે. નિકોબારના સદીઓ જૂના વર્ષા વનોની જગ્યા અન્ય ક્યાંક નવા વૃક્ષો વાવીને ભરી શકાતી નથી. તેમણે સુરક્ષા નિષ્ણાતોના મંતવ્યોને ટાંકીને કહ્યું કે દેશની સુરક્ષા જરૂરિયાતો પર્યાવરણનો વિનાશ કર્યા વગર પણ સંતોષી શકાય છે. અંતે, તેમણે સરકારને પ્રોજેક્ટની વર્તમાન ડિઝાઇન પર ફરીથી વિચાર કરવા વિનંતી કરી છે. વિકાસ અને પર્યાવરણ વચ્ચે સંતુલન જાળવવું એ આજના સમયની સૌથી મોટી જરૂરિયાત છે, અને તે માટે વિજ્ઞાન તેમજ પારદર્શિતાનો સાથ લેવો અનિવાર્ય છે.
આ પણ વાંચો:
