Sabarmati Jail Sewage Water Farming: અમદાવાદની સાબરમતી મધ્યસ્થ જેલ ગુજરાતની સૌથી મોટી જેલ છે, જ્યાં અંદાજે 4000 જેટલા કેદીઓ વસવાટ કરે છે. આ જેલ માત્ર ગુનેગારોને રાખવાનું સ્થળ નથી, પણ એક મોટા ટાઉન જેવી વસાહત છે. અહીં કેદીઓના પુનઃવસન માટે અનેક ઉદ્યોગો ચાલે છે, જેનું વાર્ષિક ટર્નઓવર અંદાજે 5 કરોડ રૂપિયા સુધી પહોંચ્યું છે. જેલના ભજીયા તો આખા અમદાવાદમાં પ્રખ્યાત છે જ, પણ તે સિવાય બેકરી પ્રોડક્ટ્સ, વણાટકામ, સુથારી કામ અને દરજી કામ જેવા 14 જેટલા વિભાગો અહીં ધમધમી રહ્યા છે. આ સફળતાની વાતો વચ્ચે એક એવી હકીકત સામે આવી છે જે લોકોના સ્વાસ્થ્ય માટે ચિંતાનો વિષય બની છે.
ગટરના પાણીથી શાકભાજીની ખેતીનો ચોંકાવનારો ખુલાસો
જેલના વિશાળ કમ્પાઉન્ડમાં અંદાજે 71 એકર જમીન આવેલી છે, જેમાંથી મોટા ભાગનો ઉપયોગ ખેતી માટે થાય છે. આ ખેતરોમાં ઘઉં અને વિવિધ પ્રકારના શાકભાજી ઉગાડવામાં આવે છે. પરંતુ વિવાદ ત્યારે સર્જાયો જ્યારે સ્થાનિક લોકો દ્વારા એવા વીડિયો સામે આવ્યા જેમાં સ્પષ્ટ દેખાય છે કે જેલની ગટરનું ગંદુ પાણી પાઈપલાઈન દ્વારા સીધું ખેતરોમાં પહોંચાડવામાં આવી રહ્યું છે. જેલમાં 4000 લોકો રહેતા હોવાથી ત્યાં નહાવા-ધોવાના સાબુ, કેમિકલ્સ યુક્ત પાવડર અને રસોડાનું ગંદુ પાણી મોટી માત્રામાં ગટરમાં જાય છે. આ જ પ્રદૂષિત પાણીનો ઉપયોગ શાકભાજી ઉગાડવા માટે થઈ રહ્યો છે, જે અત્યંત જોખમી છે.
લોકોના આરોગ્ય સાથે ક્રૂર મજાક અને કેન્સરનું જોખમ
નિષ્ણાતો અને પર્યાવરણવાદીઓના મતે ગટરના પાણીમાં હેવી મેટલ્સ (ભારે ધાતુઓ) રહેલી હોય છે. જ્યારે આ પાણી શાકભાજી કે ઘઉંના પાકને આપવામાં આવે ત્યારે તે ઝેરી તત્વો ખોરાક વાટે મનુષ્યના શરીરમાં પ્રવેશે છે. વડોદરા અને અમદાવાદની સાબરમતી નદીના પ્રદૂષિત પટમાં થતી ખેતીના ઉદાહરણો પરથી સાબિત થયું છે કે આવો ખોરાક લાંબે ગાળે કેન્સર જેવી જીવલેણ બીમારીઓ નોંતરે છે. જેલ પ્રશાસન દ્વારા એક તરફ ઓર્ગેનિક ખેતીના દાવા કરવામાં આવે છે, ત્યારે બીજી તરફ આ પ્રદૂષિત પાણીનો ઉપયોગ લોકોની તંદુરસ્તી સાથે સીધા ચેડાં સમાન છે.
કેદીઓ દ્વારા લારીમાં વેચાતી પ્રદૂષિત શાકભાજી
સાબરમતી જેલમાં ઉત્પાદિત થતી આ શાકભાજી માત્ર જેલની અંદર જ વપરાતી નથી, પરંતુ તેને બહાર સામાન્ય જનતાને પણ વેચવામાં આવે છે. જેલના કેદીઓ જેલનો ડ્રેસ પહેરીને લારીઓ લઈને સુભાષ બ્રિજ, સાબરમતી અને આસપાસના વિસ્તારોમાં આ શાકભાજી વેચવા નીકળે છે. લોકો ઘણીવાર જેલની પ્રોડક્ટ હોવાથી તેને શુદ્ધ માનીને હોંશે-હોંશે ખરીદે છે. સ્થાનિક રહીશ મુકેશભાઈના જણાવ્યા મુજબ, અગાઉ જેલનું દૂધ પણ ઘરે-ઘરે વેચવા આવતું હતું, પણ હવે શાકભાજીનું વેચાણ મોટા પાયે થઈ રહ્યું છે. સસ્તી અને તાજી દેખાતી આ શાકભાજી વાસ્તવમાં ગટરના પાણીથી સિંચાયેલી હોવાની જાણકારી સામાન્ય ગ્રાહકને હોતી નથી.
સરકારી તંત્રની બેદરકારી અને જવાબદારી
રાજ્યના ગૃહમંત્રી હર્ષ સંઘવી અવારનવાર જેલની ઓચિંતી મુલાકાતે જતા હોય છે અને જેલના ઉદ્યોગોની પ્રશંસા કરતા હોય છે. પરંતુ જેલની અંદર ચાલતી ખેતીમાં કયા પ્રકારનું પાણી વપરાય છે અને તે શાકભાજી ખાવા લાયક છે કે કેમ, તેની લેબોરેટરી તપાસણી થવી અત્યંત જરૂરી છે. જો સરકાર પોતે જ ગટરના પાણીથી ખેતી કરીને લોકોને બીમાર પાડતી શાકભાજી વેચતી હોય, તો તે ગંભીર બેદરકારી ગણાય. એક જાગૃત નાગરિક તરીકે આ પ્રશ્ન ઉઠાવવો અનિવાર્ય છે કે શું વિકાસ અને ટર્નઓવર વધારવાની લ્હાયમાં લોકોના જીવ જોખમમાં મૂકવા વ્યાજબી છે? જેલ સત્તાવાળાઓએ તાત્કાલિક અસરથી આ પ્રદૂષિત પાણીનો ઉપયોગ બંધ કરી શુદ્ધ પાણીથી ખેતી કરવી જોઈએ.
આ પણ વાંચો:
