Tribal dance at Govt events: વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીના તાજેતરના આંધ્ર પ્રદેશ પ્રવાસ દરમિયાન વિશાખાપટ્ટનમ નજીક આવેલા નવા આંતરરાષ્ટ્રીય એરપોર્ટના ઉદ્ઘાટન પ્રસંગે આદિવાસી સમુદાયના પરંપરાગત ઢિમસા નૃત્યનું વિશાળ પ્રદર્શન કરવામાં આવ્યું. કાર્યક્રમમાં 13 હજારથી વધુ આદિવાસી મહિલાઓ અને શાળાની વિદ્યાર્થિનીઓએ ભાગ લીધો હતો. આ પ્રદર્શનને ગિનેસ બુક ઑફ વર્લ્ડ રેકોર્ડ્સમાં સ્થાન મળવાની પણ ચર્ચા થઈ રહી છે.
જોકે આ કાર્યક્રમ બાદ માત્ર પ્રદર્શનના કદની જ નહીં પરંતુ સરકારી કાર્યક્રમોમાં આદિવાસી સંસ્કૃતિના ઉપયોગને લઈને પણ ચર્ચા શરૂ થઈ છે.
સરકારી કાર્યક્રમોમાં આદિવાસી લોકનૃત્યોનો વધતો ઉપયોગ
છેલ્લાં કેટલાક વર્ષોમાં ચૂંટણી રેલીઓ, સરકારી સમારંભો, વડાપ્રધાન અને કેન્દ્રીય મંત્રીઓના પ્રવાસો તેમજ મોટા રાજકીય કાર્યક્રમોમાં આદિવાસી લોકનૃત્યોનું આયોજન સામાન્ય બન્યું છે.
છત્તીસગઢના ગૌર, માદર અને રેલા, ઝારખંડના ઝૂમર અને પાઈકા, આંધ્ર પ્રદેશ અને ઓડિશાના ઢિમસા, સંથાલ નૃત્ય તથા પૂર્વોત્તરના વિવિધ પરંપરાગત નૃત્યોનો ઉપયોગ ઘણી વખત મહાનુભાવોના સ્વાગત અને કાર્યક્રમોની શરૂઆતમાં કરવામાં આવે છે.
આ પ્રથાને લઈને સતત એવો પ્રશ્ન ઉઠી રહ્યો છે કે શું આદિવાસી કલા અને સંસ્કૃતિને તેના ઐતિહાસિક, સામાજિક અને સાંસ્કૃતિક સંદર્ભ સાથે રજૂ કરવામાં આવે છે કે પછી તે માત્ર મંચીય પ્રદર્શન પૂરતી મર્યાદિત થઈ રહી છે.
ઢિમસા માત્ર નૃત્ય નહીં, જીવનપદ્ધતિનો ભાગ
ઢિમસા નૃત્ય આંધ્ર પ્રદેશના અલ્લૂરી સીતારામ રાજૂ, પાર્વતીપુરમ મન્યમ અને આસપાસના આદિવાસી વિસ્તારો ઉપરાંત ઓડિશાના મલ્કાનગિરી અને કોરાપુટ જિલ્લાઓમાં વસતા ભગતા, કોંધ, વાલ્મીકી, પોરજા સહિત અનેક આદિવાસી સમુદાયોની પરંપરાગત ઓળખનો અભિન્ન ભાગ માનવામાં આવે છે.
આ નૃત્ય માત્ર મનોરંજન માટે નહીં પરંતુ કૃષિ ચક્ર, પ્રકૃતિ, સામૂહિક જીવન, સામાજિક સંબંધો અને પરંપરાગત માન્યતાઓ સાથે જોડાયેલું સાંસ્કૃતિક પ્રતિક છે. ઢિમસાના ગીતો અને લય આદિવાસી જીવનદર્શન અને પ્રકૃતિ સાથેના તેમના સંબંધને વ્યક્ત કરે છે.
નિવૃત્ત IAS અધિકારીએ વ્યક્ત કર્યો વાંધો
વડાપ્રધાનના કાર્યક્રમમાં ઢિમસા નૃત્યના આયોજન અંગે નિવૃત્ત IAS અધિકારી પી.વી. રમેશે વાંધો વ્યક્ત કર્યો હતો. તેમના મત મુજબ, એક સન્માનિત સાંસ્કૃતિક પરંપરાને રાજકીય કાર્યક્રમના ઔપચારિક સ્વાગતનો ભાગ બનાવવું યોગ્ય નથી. તેમણે કહ્યું કે આદિવાસી સંસ્કૃતિને તેના મૂળ સ્વરૂપમાં સન્માન મળવું જોઈએ.
પરંપરાગત નૃત્ય અને વ્યાપારીકરણ અંગે ચર્ચા
ઘણા આદિવાસી સમુદાયોમાં પરંપરાગત નૃત્યો ગામના તહેવારો, સામૂહિક ઉજવણીઓ અને ધાર્મિક પ્રસંગો દરમિયાન સ્વાભાવિક રીતે કરવામાં આવે છે. જોકે સમય જતાં આવા નૃત્યોનું વ્યાપારીકરણ પણ વધ્યું છે.
આંધ્ર પ્રદેશના અરકૂ ઘાટી જેવા પ્રવાસન વિસ્તારોમાં પ્રવાસીઓના મનોરંજન માટે આદિવાસી મહિલાઓ દ્વારા ઢિમસા નૃત્યના પ્રદર્શન થવાના ઉદાહરણો પણ સામે આવ્યા છે. આવા કાર્યક્રમોમાં પ્રવાસીઓ કલાકારો સાથે નૃત્ય કરે છે અને ફોટોગ્રાફી તથા વિડિયો બનાવે છે, જેના કારણે આ પરંપરાના મૂળ સાંસ્કૃતિક અર્થ અંગે ચર્ચા થાય છે.
વિશ્વના અન્ય દેશોમાં પણ સમાન સ્થિતિ
આદિવાસી સંસ્કૃતિનું પ્રદર્શન માત્ર ભારતમાં જ નહીં પરંતુ અન્ય દેશોમાં પણ જોવા મળે છે. ફિલિપાઇન્સના પ્યુર્ટો પ્રિન્સેસા સ્થિત બટરફ્લાય ઈકો ગાર્ડન-ટ્રાઈબલ વિલેજ જેવા સ્થળોએ સ્થાનિક આદિવાસી વેશભૂષા અને પરંપરાઓનું પ્રદર્શન પ્રવાસન સાથે જોડાયેલું છે.
સંગ્રહાલયોમાં આદિવાસી જીવનનું પ્રદર્શન
આંધ્ર પ્રદેશના અરકૂ ટ્રાઇબલ મ્યુઝિયમ તથા મધ્ય પ્રદેશના ભોપાલમાં આવેલા લગભગ 250 એકર વિસ્તારમાં ફેલાયેલા ટ્રાઇબલ મ્યુઝિયમમાં આદિવાસી સમાજના ઇતિહાસ, લોકકથાઓ, પરંપરાગત વેશભૂષા, લોકવાદ્યો, હસ્તકલા અને જીવનપદ્ધતિને રજૂ કરવામાં આવી છે.
દેશભરના આવા સંગ્રહાલયોમાં તીર-ધનુષ, માટીના વાસણો, લાકડાની મૂર્તિઓ, પરંપરાગત સાધનો અને ધાર્મિક વિધિઓ દ્વારા આદિવાસી સમાજની ઓળખ રજૂ કરવામાં આવે છે.
પ્રતિનિધિત્વ અંગે ચર્ચા
આદિવાસી સંસ્કૃતિના પ્રદર્શન અંગે એક મહત્વનો પ્રશ્ન એ પણ ઉઠે છે કે આ સમુદાયોની વાર્તા કોણ રજૂ કરે છે. ઇતિહાસકારો, ક્યુરેટરો અને સરકારી સંસ્થાઓ દ્વારા તૈયાર થતી રજૂઆતોમાં આદિવાસી સમાજનો પોતાનો અવાજ કેટલો પ્રતિબિંબિત થાય છે તે અંગે લાંબા સમયથી ચર્ચા ચાલી રહી છે.
ઘણા નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે કોઈપણ સમાજની સંસ્કૃતિ અને ઇતિહાસનું પ્રસ્તુતિકરણ ત્યારે વધુ અર્થપૂર્ણ બને છે જ્યારે તેમાં તે સમાજના લોકોની સીધી ભાગીદારી અને દૃષ્ટિકોણને પણ સ્થાન મળે.
‘બસ્તર પંડુમ’ અને નામકરણ અંગે વિવાદ
છત્તીસગઢ સરકારે 2025માં ‘બસ્તર પંડુમ’ નામથી એક સાંસ્કૃતિક કાર્યક્રમ શરૂ કર્યો હતો, જેમાં આદિવાસી લોકનૃત્ય, લોકગીત, પરંપરાગત વેશભૂષા, હસ્તકલા અને ખાણીપીણીનું પ્રદર્શન કરવામાં આવે છે.
જોકે કેટલાક આદિવાસી સંગઠનોએ ‘પંડુમ’ શબ્દના ઉપયોગ સામે વાંધો વ્યક્ત કર્યો હતો. તેમનું કહેવું છે કે ગોંડી ભાષામાં ‘પંડુમ’ શબ્દ ધાર્મિક અને સાંસ્કૃતિક આસ્થાથી જોડાયેલો છે અને તેને માત્ર સરકારી કાર્યક્રમના શીર્ષક તરીકે ઉપયોગમાં લેવો યોગ્ય નથી.
આદિવાસી સંગઠનો દ્વારા રાજ્ય સરકારને રજૂઆત કરીને આ શબ્દના ઉપયોગ પર પુનર્વિચાર કરવાની માંગ પણ કરવામાં આવી હતી.
‘પંડુમ’નો પરંપરાગત અર્થ
આદિવાસી સમાજમાં ‘પંડુમ’ શબ્દનો અર્થ માત્ર ઉત્સવ નથી પરંતુ ગ્રામ દેવતાઓ, પૂર્વજો, જંગલો અને પ્રકૃતિ સાથે જોડાયેલા ધાર્મિક અનુષ્ઠાનો સાથે સંબંધિત છે.
નવી ઉપજ આવતી વખતે ‘પુનાંગ પંડુમ’, કેરીની સિઝનમાં ‘મરકા પંડુમ’ અને વાવણી દરમિયાન ‘વિજ્જા પંડુમ’ જેવા વિવિધ તહેવારો ઉજવવામાં આવે છે.
આદિવાસી વિસ્તારોના મૂળ પ્રશ્નો પણ ચર્ચામાં
આદિવાસી સંસ્કૃતિના પ્રદર્શન સાથે સાથે અનેક સામાજિક કાર્યકરો અને સંગઠનોનું કહેવું છે કે આદિવાસી સમુદાયો હજુ પણ જમીન અધિગ્રહણ, વન અધિકારો, ખનન, વિસ્થાપન, કુપોષણ, શિક્ષણ અને આરોગ્ય જેવી મૂળભૂત સમસ્યાઓનો સામનો કરી રહ્યા છે.
તેમનું માનવું છે કે સાંસ્કૃતિક કાર્યક્રમો સાથે આ મુદ્દાઓના ઉકેલ માટે પણ સમાન પ્રાથમિકતા જરૂરી છે.
આદિવાસી ભાષાઓના સંરક્ષણનો મુદ્દો
ચર્ચામાં ભાષા સંરક્ષણનો મુદ્દો પણ મહત્વનો બન્યો છે. મધ્ય ભારતના વિસ્તારોમાં બોલાતી ગોંડી, હલ્બી, કુડુખ, કુડમાલી, કોરકૂ, ભીલી, ભતરી, પરજી, માડિયા, દોરલા, કુઈ, સોરા સહિતની અનેક આદિવાસી ભાષાઓના સંરક્ષણ અંગે સતત ચિંતા વ્યક્ત કરવામાં આવે છે.
ભાષા માત્ર સંવાદનું સાધન નહીં પરંતુ લોકજ્ઞાન, કૃષિ પરંપરા, લોકકથાઓ, ઔષધીય જ્ઞાન અને સામાજિક સ્મૃતિનું પણ મહત્વપૂર્ણ માધ્યમ માનવામાં આવે છે.
ગોંડી ભાષાના સંરક્ષણ અંગે ઉઠતા પ્રશ્નો
ગોંડ સમુદાયની મોટી વસ્તી હોવા છતાં ગોંડી ભાષાને હજુ સુધી સરકારી વહીવટ, ઉચ્ચ શિક્ષણ અથવા ન્યાયતંત્રમાં વ્યાપક સ્થાન મળ્યું નથી. ઉપરાંત તેને ભારતના બંધારણની આઠમી અનુસૂચિમાં સામેલ કરવાની માંગ પણ લાંબા સમયથી ઉઠતી રહી છે.
મહારાષ્ટ્રના ગઢચિરોલી જિલ્લામાં આવેલી ‘પરંપરાગત કોયા જ્ઞાનબોધ સંસ્કાર ગોટૂલ સ્કૂલ’, જેને ગોંડી માધ્યમની શાળા તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, તે અંગે પણ છેલ્લા કેટલાક સમયથી ચર્ચા ચાલી રહી છે.
સંસ્કૃતિ અને અધિકારો બંનેના સંરક્ષણ પર ભાર
આ સમગ્ર ચર્ચાના કેન્દ્રમાં એક મુદ્દો સતત સામે આવી રહ્યો છે કે આદિવાસી સંસ્કૃતિનું સન્માન માત્ર પરંપરાગત નૃત્ય અથવા સાંસ્કૃતિક કાર્યક્રમો સુધી મર્યાદિત ન રહેવું જોઈએ. તેની સાથે જોડાયેલા સમુદાયોની ભાષા, પરંપરા, જીવનપદ્ધતિ, સામાજિક ઓળખ અને બંધારણીય અધિકારોના સંરક્ષણ માટે પણ સમાન મહત્વ આપવાની જરૂરિયાત છે.
