NALSAR Umar Khalid Documentary Screening: ઉમર ખાલિદ પર બનેલી ડૉક્યુમેન્ટરી ‘Prisoner No. 626710 is Present’ને લઈને હૈદરાબાદની યુનિવર્સિટીઓમાં વિવાદ વધુ ચર્ચામાં આવ્યો છે. IIIT-હૈદરાબાદમાં સ્ક્રીનિંગ રદ થયા બાદ NALSAR University of Lawના કેટલાક વિદ્યાર્થીઓએ બુધવારે સાંજે કેમ્પસમાં ડૉક્યુમેન્ટરીનું ‘solidarity screening’ યોજ્યું હતું. વિદ્યાર્થીઓના જણાવ્યા મુજબ આ કાર્યક્રમનો હેતુ એકતા વ્યક્ત કરવાનો અને ફિલ્મમાં ઉઠાવવામાં આવેલા ન્યાય વ્યવસ્થા તથા વિચારાધીન કેદીઓના મુદ્દાઓ પર ચર્ચા કરવાનો હતો.
વિદ્યાર્થીઓએ સ્ક્રીનિંગને ચર્ચાના માધ્યમ તરીકે રજૂ કર્યું
સ્ક્રીનિંગમાં કેમ્પસના વિદ્યાર્થીઓએ ભાગ લીધો હતો. એક વિદ્યાર્થીના જણાવ્યા અનુસાર ડૉક્યુમેન્ટરી ન્યાયિક પ્રક્રિયામાં થતા વિલંબ અને એવા વિચારાધીન કેદીઓના પ્રશ્નો ઉઠાવે છે, જેઓ વર્ષો સુધી કેસની કાર્યવાહી શરૂ થયા વિના જેલમાં રહે છે. વિદ્યાર્થીઓએ અન્ય યુનિવર્સિટીઓના વિદ્યાર્થી સંગઠનોને પણ આવી સ્ક્રીનિંગનું આયોજન કરવાની અપીલ કરી છે.
NALSAR પ્રશાસને પરવાનગીથી અંતર રાખ્યું
NALSAR યુનિવર્સિટી પ્રશાસને જોકે આ કાર્યક્રમને પોતાની સત્તાવાર પ્રવૃત્તિ ગણાવ્યો નથી. યુનિવર્સિટીના કુલપતિ પ્રોફેસર શ્રીકૃષ્ણ દેવ રાવે જણાવ્યું કે NALSAR દ્વારા ડૉક્યુમેન્ટરીની સ્ક્રીનિંગને કોઈ સત્તાવાર મંજૂરી આપવામાં આવી નહોતી. આથી વિદ્યાર્થીઓ દ્વારા આયોજિત કાર્યક્રમ અને યુનિવર્સિટી પ્રશાસનની સત્તાવાર પ્રવૃત્તિ વચ્ચે સ્પષ્ટ અંતર રાખવામાં આવ્યું છે.
IIIT-હૈદરાબાદમાં 18 સપ્ટેમ્બરની સ્ક્રીનિંગ રદ થઈ હતી
વિવાદની શરૂઆત IIIT-હૈદરાબાદથી થઈ હતી. વિદ્યાર્થીઓના એક જૂથે 18 સપ્ટેમ્બરે KRB Auditoriumમાં રાત્રે 8 વાગ્યે ડૉક્યુમેન્ટરી બતાવવાનું આયોજન કર્યું હતું. ફિલ્મનું નિર્માણ ફિલ્મકાર લલિત વાચાનીએ કર્યું છે.
17 સપ્ટેમ્બરે કેન્દ્રીય ફિલ્મ પ્રમાણન બોર્ડે સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ X પર જણાવ્યું હતું કે બોર્ડનું પ્રમાણપત્ર ન ધરાવતી ફિલ્મની જાહેર સ્ક્રીનિંગ Cinematograph Act હેઠળ કાનૂની પ્રશ્ન ઊભો કરી શકે છે, જો કાયદા હેઠળ કોઈ વિશેષ છૂટ લાગુ ન પડતી હોય. આ સંદર્ભમાં CBFCએ IIIT-હૈદરાબાદનું ધ્યાન પણ દોર્યું હતું.
ત્યારબાદ IIIT-હૈદરાબાદે સ્ક્રીનિંગ રદ કરી હતી. સંસ્થાએ જણાવ્યું હતું કે કાર્યક્રમ યુનિવર્સિટી દ્વારા આયોજિત કે અધિકૃત નહોતો અને કેમ્પસની કોઈપણ જગ્યા, જેમાં વર્ગખંડો, પ્રયોગશાળાઓ અને કાર્યાલયોનો સમાવેશ થાય છે, ત્યાં ફિલ્મની જાહેર અથવા ખાનગી સ્ક્રીનિંગની પરવાનગી આપવામાં આવશે નહીં.
આઠ વિદ્યાર્થીઓને શિસ્તબદ્ધ કાર્યવાહી અંગે નોટિસ
IIIT-હૈદરાબાદે ‘No Tyrants, No Silence’ (NTNS) નામના સ્વતંત્ર વિદ્યાર્થી મંચ સાથે જોડાયેલા આઠ વિદ્યાર્થીઓને પણ નોટિસ આપી હતી. સંસ્થાના જણાવ્યા અનુસાર NTNS સત્તાવાર રીતે માન્યતા પ્રાપ્ત વિદ્યાર્થી સંગઠન નહોતું.
નોટિસમાં વિદ્યાર્થીઓને સંસ્થાના નામનો ઉપયોગ કરતા સોશિયલ મીડિયા હેન્ડલ, વેબસાઇટ અને અન્ય સામગ્રી દૂર કરવા માટે કહેવામાં આવ્યું હતું. અહેવાલ મુજબ સૂચનાઓનું પાલન ન થાય તો શિસ્તબદ્ધ કાર્યવાહી, જેમાં સંસ્થામાંથી હાંકી કાઢવાની કાર્યવાહી પણ સામેલ હોઈ શકે છે, તેવી ચેતવણી આપવામાં આવી હતી. વિદ્યાર્થીઓએ આ કાર્યવાહી માટેના નિયમો અને સ્વતંત્ર વિદ્યાર્થી મંચની પ્રવૃત્તિઓ અંગે સવાલ ઉઠાવ્યા હતા. NTNS અગાઉ જાતિ, મેરિટ, વિદ્યાર્થી ભાગીદારી, સંસ્થાકીય નિર્ણયો અને ટેક્નિકલ શિક્ષણ સાથે જોડાયેલા સામાજિક-રાજકીય મુદ્દાઓ પર ચર્ચાઓ કરી ચૂક્યું છે.
NLSIU બેંગલુરુમાં પણ ડૉક્યુમેન્ટરીને લઈને વિવાદ
બેંગલુરુની National Law School of India University (NLSIU)માં પણ આ જ ડૉક્યુમેન્ટરીની સ્ક્રીનિંગનો પ્રસ્તાવ આવ્યો હતો. ત્યાં RSS સાથે જોડાયેલા વિદ્યાર્થી સંગઠન ABVPએ વિરોધ કર્યો હતો અને કેમ્પસનો ઉપયોગ રાજકીય પ્રચાર માટે થઈ શકે તેવી દલીલ કરી હતી. વિદ્યાર્થી સમિતિએ શરૂઆતમાં સ્ક્રીનિંગ સ્થગિત કરતા લોજિસ્ટિક અને સુરક્ષા સંબંધિત કારણોનો ઉલ્લેખ કર્યો હતો. બાદમાં ABVPની બેંગલુરુ એકમે સ્ક્રીનિંગ રદ થયાનો દાવો કર્યો હતો. આયોજકો તરફથી ફોજદારી કાર્યવાહી, ધમકી અને doxxing સહિતના દબાણના આક્ષેપો પણ કરવામાં આવ્યા હતા.
ડૉક્યુમેન્ટરી ઉમર ખાલિદના જેલવાસ પર કેન્દ્રિત
‘Prisoner No. 626710 is Present’ લલિત વાચાનીની ડૉક્યુમેન્ટરી છે. તેમાં ઉમર ખાલિદની વિદ્યાર્થી કાર્યકર તરીકેની સફર, સપ્ટેમ્બર 2020માં થયેલી ધરપકડ અને ત્યારથી જેલમાં રહેવાની સ્થિતિને કેન્દ્રમાં રાખવામાં આવી છે. સપ્ટેમ્બર 2020માં ઉત્તર-પૂર્વી દિલ્હીના રમખાણો સાથે જોડાયેલા કથિત મોટા કાવતરાના કેસમાં ખાલિદની ધરપકડ કરવામાં આવી હતી.
તેમની સામે UAPA સહિત વિવિધ કાયદાકીય જોગવાઈઓ હેઠળ આરોપો છે અને તેઓ ત્યારથી કસ્ટડીમાં છે. તેમની સામે હજુ સુધી કેસની કાર્યવાહી શરૂ થઈ નથી અને જેલમાં રહેતાં તેમને લગભગ છ વર્ષ થઈ રહ્યા છે. અભિયોજન પક્ષે તેમના પર ફેબ્રુઆરી 2020ના રમખાણોના કથિત મોટા કાવતરામાં સામેલ હોવાનો આરોપ મૂક્યો છે.
કેમ્પસમાં અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા સામે કાનૂની મર્યાદાનો સવાલ
આ સમગ્ર ઘટનાએ યુનિવર્સિટી કેમ્પસમાં અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા, વિદ્યાર્થી સંગઠનોની સ્વાયત્તતા, ફિલ્મ પ્રમાણન કાયદો અને રાજકીય-સામાજિક ચર્ચાની મર્યાદાઓ અંગે ફરી ચર્ચા શરૂ કરી છે. એક તરફ CBFC પ્રમાણન વિનાની ફિલ્મની જાહેર સ્ક્રીનિંગ અંગે કાનૂની જોગવાઈ તરફ ધ્યાન દોરે છે, જ્યારે બીજી તરફ વિદ્યાર્થીઓ આવા કાર્યક્રમોને ચર્ચા અને વિચારવિમર્શના માધ્યમ તરીકે રજૂ કરી રહ્યા છે.
આ સ્થિતિમાં સરકાર અને સંબંધિત સંસ્થાઓ સામે કેટલાક સવાલો પણ ઊભા થાય છે: પ્રમાણન સંબંધિત કાયદાની જોગવાઈઓનો યુનિવર્સિટી કેમ્પસમાં અમલ કઈ રીતે થવો જોઈએ? વિદ્યાર્થીઓની શૈક્ષણિક અને સામાજિક ચર્ચાની સ્વતંત્રતા તથા કાયદાકીય મર્યાદા વચ્ચે સંતુલન માટે સ્પષ્ટ માર્ગદર્શિકા કેમ નથી? અને જો કોઈ વિદ્યાર્થી જૂથ સત્તાવાર રીતે માન્ય ન હોય, તો તેના શાંતિપૂર્ણ વિચારો કે ચર્ચા કાર્યક્રમો સામે શિસ્તબદ્ધ કાર્યવાહી કરવાની મર્યાદા શું હોવી જોઈએ?
NALSAR બાદ હવે વિવાદ કઈ દિશામાં જશે?
IIIT-હૈદરાબાદમાં રદ થયેલી સ્ક્રીનિંગ બાદ NALSARમાં વિદ્યાર્થીઓ દ્વારા કરવામાં આવેલી ‘solidarity screening’એ સમગ્ર મુદ્દાને વધુ ચર્ચામાં લાવ્યો છે. NALSARએ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે તેને સ્ક્રીનિંગની સત્તાવાર મંજૂરી આપી નહોતી. હવે મુખ્ય પ્રશ્ન એ છે કે યુનિવર્સિટી કેમ્પસમાં આવા કાર્યક્રમો અંગે કાયદો, પ્રશાસકીય નિયમો અને વિદ્યાર્થીઓના અભિવ્યક્તિના અધિકારો વચ્ચે વ્યવહારિક સંતુલન કેવી રીતે જાળવવામાં આવશે.
