Gujarat Farmers Protest: ગુજરાતના રાજકીય ઇતિહાસમાં ૨૦૦૩-૨૦૦૪નો ગાળો એક એવા વળાંક તરીકે નોંધાયેલો છે, જેણે તત્કાલીન મુખ્યમંત્રી નરેન્દ્ર મોદીની છબી એક અત્યંત જીદ્દી અને સત્તાધીશ રાજનેતા તરીકે સ્થાપિત કરી હતી. આ સમયગાળો એવા ખેડૂત આંદોલનનો સાક્ષી બન્યો હતો જેણે સમગ્ર રાજ્યમાં ખળભળાટ મચાવી દીધો હતો. આ આંદોલનની સૌથી મોટી અને રોચક બાબત એ હતી કે તે માત્ર કોંગ્રેસ કે અન્ય વિરોધ પક્ષો દ્વારા નહોતું કરવામાં આવ્યું, પરંતુ રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘ (RSS) ની પોતાની ખેડૂત પાંખ એટલે કે ‘ભારતીય કિસાન સંઘ’ (BKS) અને તત્કાલીન મુખ્યમંત્રી નરેન્દ્ર મોદી સીધા સામસામે આવી ગયા હતા. તે સમયે ખેડૂત સંઘર્ષ સમિતિના બેનર હેઠળ બપિન દેસાઈ, લાલજી પટેલ અને ચુનીભાઈ વૈદ જેવા દિગ્ગજોએ આ લડાઈનું નેતૃત્વ કર્યું હતું. મોદીએ આ આંદોલનને કચડવા માટે દમનકારી નીતિઓ અપનાવી હતી, લાઠીચાર્જ કરાવ્યા હતા અને હજારોની ધરપકડ કરી હતી, છતાં ખેડૂતોની જીદ આગળ સરકારને નમવું પડ્યું હતું.
વીજદરમાં તોતિંગ વધારો
આ આંદોલનની વાસ્તવિક શરૂઆત ૨ જુલાઈ ૨૦૦૩ના રોજ થઈ હતી, જ્યારે નરેન્દ્ર મોદીની સરકારે કૃષિ માટેના વીજદરમાં કમરતોડ વધારો જાહેર કર્યો હતો. સરકારે ૭.૫ એપી (HP) અને ૫ એપીની મોટર માટેના દરમાં સીધો ત્રણ ગણો વધારો કરી દીધો હતો. ઉદાહરણ તરીકે, ૩૫૦ રૂપિયા પ્રતિ એપીથી વધારીને આ દર સીધા ૧૦૫૦ રૂપિયા કરી દેવાયા હતા. આટલું ઓછું હોય તેમ સિંચાઈના પાણી માટેના શેષ અને અન્ય ખેતીના વેરામાં પણ જબરજસ્ત વધારો ઝીંકી દેવામાં આવ્યો હતો. ખેડૂતોનું કહેવું હતું કે કૃષિ ખર્ચ સતત વધી રહ્યો છે પરંતુ સામે પાકને યોગ્ય પોષણક્ષમ ટેકાના ભાવ મળતા નથી, ત્યારે સરકારના આ નિર્ણયે તેમના મોઢામાંથી કોળિયો છીનવી લેવા જેવું કામ કર્યું હતું. ઓગસ્ટ ૨૦૦૩ સુધીમાં આ આંદોલન સમગ્ર ગુજરાતમાં ભભૂકી ઉઠ્યું હતું, જેમાં અમદાવાદ, ગાંધીનગર, મહેસાણા, વિજાપુર અને કડી જેવા વિસ્તારો કેન્દ્રબિંદુ બન્યા હતા.
મોદી સરકારનું દમનચક્ર: લાઠી, ટીયરગેસ અને કેસોની વણઝાર
મુખ્યમંત્રી મોદીએ આ આંદોલનને લોકતાંત્રિક રીતે ઉકેલવાને બદલે તેને કચડી નાખવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો. રાજ્યભરમાં પોલીસ અને ખેડૂતો વચ્ચે અથડામણો થઈ હતી. બનાસકાંઠાના ગોલા ગામે તો પોલીસે એટલો ભયંકર લાઠીચાર્જ કર્યો હતો કે રાજ્યભરમાં તેના પ્રત્યાઘાત પડ્યા હતા. ટીયરગેસના સેલ છોડવામાં આવ્યા હતા, ખેડૂતોનાં વીજ કનેક્શન કાપી નાખવામાં આવ્યા હતા અને સબસિડીઓ બંધ કરી દેવામાં આવી હતી. મહેસાણા અને ઉત્તર ગુજરાતમાં રસ્તા રોકો આંદોલનો અને ૧૪ ઓગસ્ટના રોજ નેશનલ હાઈવે-૮ પર થયેલા ચક્કાજામે સરકારને હચમચાવી દીધી હતી. આમ છતાં, મોદી પોતાની જીદ પર અડગ રહ્યા હતા. અંતે, દબાણ વધતા સરકારે કૃષિ વીજદરમાં ૨૫ ટકા ઘટાડો કર્યો હતો, પરંતુ ખેડૂતોએ આ ‘મજાક’ જેવી રાહતને નકારી કાઢીને વધારો સંપૂર્ણપણે પાછો ખેંચવાની માંગણી યથાવત રાખી હતી.
સંઘ પરિવારમાં તિરાડ
આ આંદોલનનું સૌથી ગંભીર પાસું એ હતું કે તેમાં ભાજપના શિસ્તબદ્ધ ગણાતા સંગઠન ‘ભારતીય કિસાન સંઘ’ને તોડવાના પ્રયાસો થયા હતા. ભારતીય જનતા પાર્ટીના પૂર્વ ઓફિસ બેરર અને આરએસએસમાં રહી ચૂકેલા શ્રીનાથના ખુલાસા મુજબ, તે સમયે નરેન્દ્ર મોદી, અમિત શાહ અને જયંતી બારોટ જેવા નેતાઓએ મળીને કિસાન સંઘના મૂળિયાં ખોદવાનું કાવતરું રચ્યું હતું. લાલજીભાઈ પટેલે પોતાના એક પત્રમાં સ્પષ્ટપણે આક્ષેપ કર્યો હતો કે અમિત શાહ અને તેમના મળતિયાઓએ મળીને જૂન ૨૦૦૩માં કિસાન સંઘને તોડી પાડવા માટે ષડયંત્ર રચ્યું હતું. ખેડૂત કાર્યકર્તાઓને લાલચો આપવામાં આવી હતી, જેઠાભાઈ જેવા કાર્યકર્તાઓના ઘર તોડી પાડવામાં આવ્યા હતા, પરંતુ તેઓ નમ્યા ન હતા. આ આંતરિક સંઘર્ષ એ વાતનો પુરાવો હતો કે મોદી સત્તામાં આવ્યા પછી કોઈ પણ સંગઠનને પોતાની સામે માથું ઊંચકવા દેવા માંગતા નહોતા.
અંતિમ સમાધાન: રાજકારણમાં સંબંધોના બદલાતા સમીકરણો
સમય જતાં, નરેન્દ્ર મોદીએ એક પછી એક ખેડૂત સંગઠનોને નબળા પાડી દીધા અને ભારતીય કિસાન સંઘનું અસ્તિત્વ લગભગ ખતમ કરી દીધું. જે લાલજી પટેલ ક્યારેક મોદીની સરકાર સામે અમદાવાદમાં ભાજપ કાર્યાલયની સામે ઉપવાસ પર બેસતા હતા, તે જ લાલજીભાઈએ ૨૦૨૨ની ચૂંટણી પૂર્વે વડાપ્રધાન મોદી સાથે મુલાકાત કરી અને ફોટા પડાવ્યા. આ બદલાવ પાછળ રાજકીય લાચારી હતી કે સમજૂતી, તે હંમેશા ચર્ચાનો વિષય રહ્યો છે. જે આંદોલને મોદી સામે ટક્કર આપી હતી, તે આજે ઇતિહાસના પાનામાં દબાઈ ગયું છે. સરકારો અને નેતાઓ જ્યારે પોતાના હિત માટે વિચારતા હોય ત્યારે તેઓ સંગઠનોને તોડવામાં કે પછી જૂના વિરોધીઓ સાથે હાથ મિલાવવામાં જરા પણ ખચકાતા નથી, તેનું આ એક જીવંત ઉદાહરણ છે.
સત્તા સામે અવાજ ઉઠાવનારાઓનું શું થાય છે?
આ આખી ઘટના દર્શાવે છે કે જ્યારે સત્તાધારી પક્ષનો કોઈ નેતા ‘અતિશય જીદ્દી’ બની જાય, ત્યારે તે લોકશાહીના મૂલ્યો અને પોતાના જ પક્ષની પેટા સંસ્થાઓને ખતમ કરતા અચકાતો નથી. મોદીએ ૨૦૦૩માં જે રીતે દમન કર્યું અને બાદમાં લાલજીભાઈ જેવા નેતાઓને સમાધાન માટે મજબૂર કર્યા, તે વર્તમાન સમયના રાજકારણ માટે પણ એક બોધપાઠ છે. ખેડૂતોએ ત્યારે ન્યાય માટે લાંબી લડાઈ લડી હતી, પરંતુ અંતે સત્તાના વગદારોની રાજનીતિ આગળ તમામ આંદોલનો ઓગળી ગયા. આજે ખેડૂત સંઘ ક્યાંય દેખાતું નથી, તેની પાછળના કાવતરાંઓ અને સંઘર્ષોનો પર્દાફાશ એ દર્શાવે છે કે નેતાઓ માત્ર પોતાની ખુરશી ટકાવી રાખવા માટે કોઈ પણ હદ સુધી જઈ શકે છે.
આ પણ વાંચો:
