Gurugram Waterlogging: ભારતનું ગુરુગ્રામ આજે દેશના સૌથી સમૃદ્ધ શહેરોમાંનું એક માનવામાં આવે છે. અહીં વિશ્વની અગ્રણી ટેક્નોલોજી કંપનીઓની ઓફિસો, આલીશાન રહેણાંક પ્રોજેક્ટ્સ, કરોડો રૂપિયાની મિલકતો અને વૈશ્વિક કોર્પોરેટ સંસ્કૃતિ જોવા મળે છે. પરંતુ દર વર્ષે થોડાક કલાકના વરસાદ પછી આ જ શહેર પાણીમાં ગરકાવ થઈ જાય છે. રસ્તાઓ પર મોંઘી કારો બંધ પડી જાય છે, ટ્રાફિક કલાકો સુધી અટકી જાય છે અને વીજ પુરવઠો ખોરવાતા ડીઝલ જનરેટરોનો ધુમાડો સમગ્ર શહેરને પ્રદૂષિત કરી દે છે.

પ્રશ્ન એ છે કે દેશના સૌથી ધનિક શહેરોમાંનું એક શહેર મૂળભૂત શહેરી સુવિધાઓમાં આટલું નબળું કેમ છે? તેનો જવાબ ગુરુગ્રામના વિકાસના મોડેલ અને વર્ષો પહેલાં લેવાયેલા આયોજનના નિર્ણયો સાથે જોડાયેલો છે.

છેલ્લા છ દાયકામાં શહેરનું કુદરતી જળતંત્ર લગભગ અદૃશ્ય

ઉપલબ્ધ અભ્યાસો મુજબ છેલ્લા લગભગ 66 વર્ષમાં ગુરુગ્રામે પોતાના સેંકડો તળાવો અને જળાશયો ગુમાવ્યા છે. 1956 દરમિયાન શહેર વિસ્તારમાં આશરે 640 જેટલા વોટર બોડીઝ હતા. હાલમાં આ સંખ્યા ઘટીને અંદાજે 251 સુધી પહોંચી ગઈ છે. એક સમયની વિશાળ ઘાટા ઝીલ, જે લગભગ 370 એકર વિસ્તારમાં ફેલાયેલી હતી, હવે 50 એકરથી પણ ઓછી બચી હોવાનું માનવામાં આવે છે. જમીનની નીચેનું પાણી પણ ઝડપથી ઘટી રહ્યું છે. દર વર્ષે સરેરાશ 1.5 મીટર જેટલો ગ્રાઉન્ડ વોટર લેવલ નીચે જઈ રહ્યો છે, જ્યારે અનેક વિસ્તારોમાં ભૂગર્ભ જળસ્તર 38 મીટરથી પણ વધુ ઊંડે પહોંચી ગયું છે. શહેરની ટ્રાફિક સ્થિતિ પણ ગંભીર છે. લાંબા ટ્રાફિક જામને કારણે દર વર્ષે કરોડો કલાક બરબાદ થાય છે અને અર્થવ્યવસ્થાને અબજો ડોલર જેટલું નુકસાન થતું હોવાનું વિવિધ અભ્યાસોમાં દર્શાવવામાં આવ્યું છે.

શહેરનો જન્મ જ અધૂરા આયોજન સાથે થયો

ગુરુગ્રામની સૌથી મોટી સમસ્યા એ હતી કે શહેર એક સંકલિત શહેરી યોજના હેઠળ વિકસ્યું નહોતું. 1975માં હરિયાણા સરકારે એક કાયદા દ્વારા ખાનગી બિલ્ડરોને ખેડૂતો પાસેથી સીધી જમીન ખરીદી પોતાની ટાઉનશિપ અને કોલોની વિકસાવવાની મંજૂરી આપી. આ નિર્ણયથી રિયલ એસ્ટેટ ક્ષેત્રમાં મોટો વિકાસ થયો. ડીએલએફ સહિત અનેક બિલ્ડરોએ વિશાળ પ્રોજેક્ટ્સ ઊભા કર્યા અને ગુરુગ્રામની આધુનિક સ્કાઈલાઈન તૈયાર થઈ. પરંતુ અહીં એક મહત્વપૂર્ણ ખામી રહી ગઈ. બિલ્ડરોને માત્ર પોતાની પ્રોજેક્ટની અંદરની સુવિધાઓ વિકસાવવાની જવાબદારી હતી. રસ્તા, ગટર વ્યવસ્થા, વરસાદી પાણીની નિકાસ, પીવાનું પાણી, જાહેર પરિવહન અને શહેરના સંકલિત ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર માટે કોઈ સ્પષ્ટ કેન્દ્રિય વ્યવસ્થા ઊભી કરવામાં આવી નહોતી. પરિણામે શહેરમાં અનેક ખાનગી ટાપુઓ જેવી વસાહતો ઊભી થઈ, પરંતુ તેમને જોડતું આયોજનબદ્ધ શહેર ક્યારેય તૈયાર થયું નહીં.

આયોજન પાછળથી થયું, વિકાસ પહેલાં

ગુરુગ્રામમાં મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશનની રચના 2008માં થઈ, જ્યારે શહેરના વિકાસ માટે જવાબદાર GMDA જેવી સંસ્થા 2017માં સ્થાપિત થઈ. તે સુધી શહેરનો મોટો ભાગ પહેલેથી જ વિકસાઈ ચૂક્યો હતો. અર્થાત્ પહેલા બિલ્ડિંગો ઊભી થઈ અને ત્યારબાદ શહેરનું આયોજન શરૂ થયું.

ગ્રીડ પ્લાનિંગના અભાવે ટ્રાફિકની સમસ્યા વધી

વિશ્વના સફળ શહેરો સામાન્ય રીતે ગ્રીડ પેટર્ન પર વિકસાવવામાં આવે છે. મેનહેટન, બાર્સેલોના અને ચંડીગઢ જેવા શહેરોમાં રસ્તાઓ એકબીજાને નિયમિત અંતરે જોડે છે. કોઈ રસ્તો બંધ થાય તો વિકલ્પ ઉપલબ્ધ રહે છે. ગુરુગ્રામમાં દરેક ખાનગી કોલોની પોતાની રીતે વિકસાવવામાં આવી. ઘણા રસ્તાઓ અચાનક બંધ થઈ જાય છે અથવા દિવાલ પાસે સમાપ્ત થઈ જાય છે. એક વિસ્તારમાંથી બીજા વિસ્તારમાં પહોંચવા માટે લોકોને લાંબો ચક્કર મારવો પડે છે. આ કારણે સમગ્ર ટ્રાફિક થોડા મુખ્ય માર્ગો પર આવી ભેગો થાય છે અને રોજિંદા ટ્રાફિક જામ સામાન્ય બાબત બની ગઈ છે.

પાણીની સમસ્યા અને પૂરનું મૂળ કારણ

એક સમય હતો જ્યારે ગુરુગ્રામ વિસ્તારમાં કુદરતી તળાવો, વેટલેન્ડ્સ અને વરસાદી પાણીની કુદરતી નિકાસ વ્યવસ્થા હતી. આ વિસ્તારો વરસાદી પાણી શોષી લેતા, જમીનમાં ઉતારતા અને ભૂગર્ભ જળને ફરી ભરતા. શહેરી વિકાસ દરમિયાન મોટા પ્રમાણમાં આ જળાશયો પર બાંધકામ થઈ ગયું.

તેના કારણે બે ગંભીર સમસ્યાઓ ઊભી થઈ.

• વરસાદી પાણી જમીનમાં ઉતરી શકતું નથી.
• વધારાનું પાણી સડકો પર ભરાઈ જાય છે.

પરિણામે વરસાદ પડે ત્યારે પૂર અને ઉનાળામાં પાણીની અછત — બંને સમસ્યાઓ એક જ શહેરમાં જોવા મળે છે.

ભૂગર્ભ જળ પર વધતી નિર્ભરતા

કેન્દ્રિય પાણી પુરવઠાની પૂરતી વ્યવસ્થા ન હોવાથી અનેક રહેણાંક સોસાયટીઓ અને વ્યાવસાયિક પ્રોજેક્ટ્સે પોતાના બોરવેલ શરૂ કર્યા. વર્ષો સુધી મોટા પ્રમાણમાં ભૂગર્ભ જળનો ઉપયોગ થતો રહ્યો. પરિણામે ગ્રાઉન્ડ વોટર લેવલ સતત નીચે જતું રહ્યું.

વીજળી અને પ્રદૂષણનું ચક્ર

ઝડપી શહેરી વિકાસ દરમિયાન વીજળીની પૂરતી વ્યવસ્થા વિકસાવવામાં આવી નહોતી. ઘણી ઓફિસો, મોલ અને હાઈરાઈઝ બિલ્ડિંગોએ પોતાના ડીઝલ જનરેટરો સ્થાપિત કર્યા. વર્ષો સુધી આ જનરેટરો સતત ચાલતા રહ્યા. બીજી તરફ ટ્રાફિક જામમાં કલાકો સુધી ઉભેલા લાખો વાહનોના ધુમાડાએ હવાની ગુણવત્તા વધુ ખરાબ કરી. શહેરની ખોટી રચનાએ ટ્રાફિક વધાર્યો અને ટ્રાફિકે પ્રદૂષણ વધાર્યું.

અન્ય શહેરોમાં કેવી રીતે મળ્યો ઉકેલ?

વિશ્વના અનેક શહેરોએ સમાન પડકારોનો સફળતાપૂર્વક સામનો કર્યો છે.

સિંગાપુર : વરસાદી પાણીની નિકાસને કુદરતી નદીઓ અને વેટલેન્ડ્સ સાથે જોડવામાં આવી. વરસાદી પાણી સંસાધન તરીકે ઉપયોગમાં લેવાયું.

ક્યુરિટિબા (બ્રાઝિલ): ગ્રીન બેલ્ટ અને કુદરતી વિસ્તારોનું સંરક્ષણ કરવામાં આવ્યું. જાહેર પરિવહનને પ્રાથમિકતા આપવામાં આવી.

બાર્સેલોના : ‘સુપર બ્લોક્સ’ મોડેલ દ્વારા રહેણાંક વિસ્તારોમાં વાહનવ્યવહાર ઘટાડીને ગ્રીન સ્પેસ અને પદયાત્રીઓને વધુ જગ્યા આપવામાં આવી.

ગુરુગ્રામ માટે આગળનો રસ્તો

નિષ્ણાતો માને છે કે શહેરને ફરીથી શરૂઆતથી બનાવવું શક્ય નથી, પરંતુ અસરકારક સુધારા કરી શકાય છે.

મુખ્ય સૂચનોમાં સામેલ છે:

• તમામ શહેરી એજન્સીઓ વચ્ચે એકીકૃત સંકલન.
• વરસાદી પાણી સંચય અને કુદરતી જળાશયોના પુનર્જીવન પર ભાર.
• પારગમ્ય રસ્તાઓ અને ગ્રીન ડ્રેનેજ સિસ્ટમનો વિકાસ.
• જાહેર પરિવહન, બસ સેવા અને લાસ્ટ માઈલ કનેક્ટિવિટી મજબૂત બનાવવી.
• ખાનગી વિકાસ સાથે જાહેર ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરને કાનૂની રીતે જોડવું.

ગુરુગ્રામ માત્ર એક શહેરની કહાની નથી, પરંતુ ભારતના ઝડપથી વિકસતા શહેરી મોડેલ માટે એક મહત્વપૂર્ણ ચેતવણી પણ છે. આલીશાન ઇમારતો, કોર્પોરેટ ઓફિસો અને ઊંચી મિલકત કિંમતો કોઈ શહેરને સંપૂર્ણ બનાવતી નથી. એક સફળ શહેર તે છે જ્યાં રસ્તાઓ, વરસાદી પાણીની વ્યવસ્થા, પીવાનું પાણી, જાહેર પરિવહન, હરિયાળી અને કુદરતી સંસાધનો વિકાસ સાથે સંતુલનમાં રહે.

જો ભવિષ્યમાં શહેરી વિકાસ દરમિયાન જાહેર ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને પર્યાવરણને કેન્દ્રસ્થાને રાખવામાં આવશે, તો ગુરુગ્રામ જેવી સમસ્યાઓને ઘણા અંશે ટાળી શકાશે. નહીં તો વિકાસની ચમક પાછળ મૂળભૂત શહેરી પડકારો વધુ ગંભીર બનતા જશે.