India Diabetes: ભારત આજે દુનિયાના સૌથી વધુ ડાયાબિટીસના દર્દીઓ ધરાવતા દેશોમાં સામેલ છે. વર્ષોથી ડૉક્ટરો અને વૈજ્ઞાનિકો આ સવાલનો જવાબ શોધવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા છે કે આખરે ભારતીયોમાં ટાઇપ-2 ડાયાબિટીસનું પ્રમાણ એટલું વધારે કેમ છે. સામાન્ય રીતે તેનું કારણ વધુ ખાંડ, બેઠાડુ જીવન અને કસરતનો અભાવ માનવામાં આવે છે, પરંતુ છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં થયેલા વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસોએ એક અલગ જ દિશામાં ચર્ચા શરૂ કરી છે. કેટલાક સંશોધકોનું માનવું છે કે આ સમસ્યાનું એક મૂળ બ્રિટિશ શાસન દરમિયાન આવેલા ભયંકર અકાળ અને કુપોષણમાં પણ છુપાયેલુ હોઈ શકે છે. જોકે આ સંબંધ હજુ પણ સંશોધનનો વિષય છે અને તેને સંપૂર્ણપણે સાબિત થયેલું વૈજ્ઞાનિક સત્ય માનવામાં આવતું નથી.
આ ચર્ચાનું કેન્દ્ર બને છે વર્ષ 1943નો બંગાળનો અકાળ. ભારતના ઇતિહાસના સૌથી વિનાશક દુર્ભિક્ષમાં ગણાતા આ અકાળમાં અંદાજે 30 લાખ લોકોના મોત થયા હતા. રસ્તાઓ પર ભૂખથી તડપતા લોકો, કુપોષણના કારણે હાડપિંજર બની ગયેલા બાળકો અને પોતાના સંતાનને બચાવવા માટે સંઘર્ષ કરતી માતાઓની તસવીરો આજે પણ ઇતિહાસના સૌથી કરુણ દ્રશ્યોમાં ગણાય છે. અનેક ઇતિહાસકારોના મત મુજબ યુદ્ધકાળની પરિસ્થિતિ, બ્રિટિશ સરકારની નીતિઓ અને અનાજના વિતરણમાં થયેલી ગંભીર ખામીઓએ આ દુર્ઘટનાને વધુ ભયાનક બનાવી હતી. તાજેતરના અભ્યાસો આ અકાળના લાંબા ગાળાના આરોગ્ય પર પડેલા પ્રભાવને પણ સમજવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા છે.
ભારતમાં ડાયાબિટીસની સ્થિતિ પણ ચિંતાજનક છે. ભારતીય ચિકિત્સા સંશોધન પરિષદ (ICMR) અને The Lancet માં પ્રકાશિત અભ્યાસ અનુસાર દેશમાં અંદાજે 10.1 કરોડ લોકો ડાયાબિટીસથી પીડાઈ રહ્યા છે, જ્યારે લગભગ 13.6 કરોડ લોકો પ્રી-ડાયાબિટીસની સ્થિતિમાં છે. સૌથી ગંભીર બાબત એ છે કે અડધાથી વધુ લોકોને પોતાની બીમારી વિશે ખબર જ નથી. તેઓ સામાન્ય જીવન જીવે છે, પરંતુ તેમનું બ્લડ શુગર સતત વધતું રહે છે અને અંદરથી શરીરને નુકસાન પહોંચાડતું રહે છે. આજે આ બીમારી માત્ર વૃદ્ધો સુધી મર્યાદિત રહી નથી, પરંતુ 30થી 40 વર્ષની વયના લોકોમાં પણ ઝડપથી વધી રહી છે.
નિષ્ણાતોનું ધ્યાન ખેંચનારું એક મહત્વનું તથ્ય એ છે કે દક્ષિણ એશિયાના લોકોમાં સમાન વજન અને સમાન જીવનશૈલી હોવા છતાં યુરોપિયન લોકોની સરખામણીએ ટાઇપ-2 ડાયાબિટીસનું જોખમ અનેક ગણું વધારે જોવા મળે છે. આ જ કારણ છે કે વૈજ્ઞાનિકો માત્ર આજના ખોરાકને જવાબદાર માનવાને બદલે ઇતિહાસ, જીન્સ અને શરીરની મેટાબોલિક રચનાનો પણ અભ્યાસ કરી રહ્યા છે.
આ સમગ્ર ચર્ચામાં “એપીજેનેટિક્સ” અને “થ્રિફ્ટી ફીનોટાઇપ” જેવી વૈજ્ઞાનિક થિયરીઓનું નામ સૌથી વધુ લેવામાં આવે છે. એપીજેનેટિક્સ સમજાવે છે કે કુપોષણ, તણાવ અથવા અન્ય ગંભીર પરિસ્થિતિઓ આપણા ડીએનએમાં ફેરફાર કર્યા વગર પણ જીન્સ કેવી રીતે કાર્ય કરે છે તેમાં અસર કરી શકે છે. જ્યારે “થ્રિફ્ટી ફીનોટાઇપ” થિયરી મુજબ ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન લાંબા સમય સુધી કુપોષણનો સામનો કરનાર બાળકનું શરીર ભવિષ્યમાં ખોરાકની અછત આવશે એવી ધારણા સાથે વિકસે છે. પરિણામે તે શરીર મળતો દરેક પોષક તત્વ વધુ પ્રમાણમાં ચરબી તરીકે સંગ્રહ કરવાની વૃત્તિ વિકસાવે છે. અકાળના સમયમાં આ જીવ બચાવતી વ્યવસ્થા બની શકે, પરંતુ આજના ભરપૂર ખોરાક અને ઓછી શારીરિક મહેનતવાળા જીવનમાં એ જ અનુકૂલન ડાયાબિટીસ અને સ્થૂળતાનું જોખમ વધારી શકે છે.
વિશ્વના અનેક દેશોમાં થયેલા અભ્યાસોએ પણ આવા સંકેતો આપ્યા છે. નેધરલેન્ડ્સના “ડચ હંગર વિન્ટર”, ચીનના ગ્રેટ ફેમિન અને બાંગ્લાદેશમાં થયેલા સંશોધનોમાં જોવા મળ્યું છે કે ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન દુર્ભિક્ષનો સામનો કરનારા લોકોમાં આગળના જીવનમાં ડાયાબિટીસ, સ્થૂળતા અને અન્ય મેટાબોલિક બીમારીઓનું જોખમ વધી શકે છે. દક્ષિણ એશિયામાં પણ આવા જ સંબંધો અંગે સંશોધન ચાલી રહ્યું છે, જોકે તમામ પ્રશ્નોના સ્પષ્ટ જવાબ હજુ ઉપલબ્ધ નથી.
2022માં ડૉ. મોબીન સૈયદ અને તેમના સહયોગીઓએ રજૂ કરેલી ચર્ચાએ આ વિષયને વધુ પ્રચલિત બનાવ્યો હતો. તેમણે દલીલ કરી હતી કે દક્ષિણ એશિયાના લોકો વારંવાર આવેલા અકાળના કારણે “સ્ટાર્વેશન એડેપ્ટેડ” બની ગયા હોઈ શકે છે. એટલે કે શરીરે ઊર્જા બચાવવાની અને ચરબી સંગ્રહ કરવાની વૃત્તિ વિકસાવી હશે. જોકે તેમણે પણ સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે આ એક મજબૂત વૈજ્ઞાનિક હાઇપોથેસિસ છે, પરંતુ તેને હજુ સંપૂર્ણ રીતે સાબિત થયેલી હકીકત કહી શકાય નહીં.
નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે જો આ સંભવિત જૈવિક અસર હોય પણ, આજની જીવનશૈલી તેને વધુ ગંભીર બનાવે છે. સફેદ ચોખા, મેદા અને ખાંડ જેવા રિફાઇન્ડ કાર્બોહાઇડ્રેટ્સનું વધુ પ્રમાણ, દિવસભર બેસીને કામ કરવાની ટેવ, નિયમિત કસરતનો અભાવ, વધતો માનસિક તણાવ અને પ્રોસેસ્ડ ફૂડનું સેવન ઇન્સ્યુલિન રેઝિસ્ટન્સને ઝડપથી વધારી શકે છે. ખાસ કરીને ભારતીયોમાં બહારથી શરીર પાતળું દેખાતું હોવા છતાં પેટની અંદર વિસરલ ફેટ વધુ હોવાની સ્થિતિ સામાન્ય જોવા મળે છે. આ જ કારણ છે કે ઘણા લોકોનું વજન સામાન્ય હોવા છતાં તેઓ ડાયાબિટીસના દર્દી બની જાય છે.
ડાયાબિટીસ માત્ર બ્લડ શુગર સુધી મર્યાદિત નથી રહેતી. સમયસર નિયંત્રણ ન કરવામાં આવે તો હૃદયરોગ, કિડની ફેલ થવી, આંખોની દ્રષ્ટિ જવી, નસોની ક્ષતિ, ફેટી લિવર અને હાઇ બ્લડ પ્રેશર જેવી ગંભીર સમસ્યાઓ પણ ઉભી થઈ શકે છે. તેથી નિષ્ણાતો આ બીમારીને સમગ્ર મેટાબોલિક સિસ્ટમને અસર કરતી બીમારી તરીકે જુએ છે.
સારા સમાચાર એ છે કે પ્રી-ડાયાબિટીસને સમયસર ઓળખીને જીવનશૈલીમાં ફેરફાર કરવામાં આવે તો ઘણા કેસોમાં તેને પાછું સામાન્ય સ્થિતિમાં લાવી શકાય છે. સંતુલિત આહાર, પ્રોટીન અને ફાઇબરનું વધુ પ્રમાણ, નિયમિત કસરત, ભોજન પછી ચાલવાની ટેવ અને વર્ષે ઓછામાં ઓછું એક વખત બ્લડ શુગરની તપાસ કરાવવી જેવી સરળ બાબતો ડાયાબિટીસના જોખમને નોંધપાત્ર રીતે ઘટાડી શકે છે. ખાસ કરીને 30 વર્ષથી વધુ ઉંમરના લોકોએ નિયમિત સ્ક્રીનિંગ કરાવવાની સલાહ આપવામાં આવે છે.
ભારત સરકાર પણ વધતા ડાયાબિટીસના ખતરાને ધ્યાનમાં રાખીને આયુષ્માન ભારત હેલ્થ એન્ડ વેલનેસ સેન્ટર્સ દ્વારા 30 વર્ષથી વધુ ઉંમરના લોકોમાં ડાયાબિટીસ અને અન્ય નોન-કમ્યુનિકેબલ રોગોની સ્ક્રીનિંગ પર ભાર મૂકી રહી છે. આરોગ્ય નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે વહેલી તપાસ અને યોગ્ય સારવાર દ્વારા લાખો લોકોને ગંભીર જટિલતાઓથી બચાવી શકાય છે.
આખરે એક વાત સ્પષ્ટ છે કે ભારતની ડાયાબિટીસની સમસ્યા માત્ર વધુ ખાંડ ખાવાથી સમજાવી શકાય તેવી નથી. તેમાં આનુવંશિકતા, જીવનશૈલી, પર્યાવરણ, પોષણ અને કદાચ ઇતિહાસના કેટલાક લાંબા ગાળાના પ્રભાવ પણ સામેલ હોઈ શકે છે. જોકે 1943ના બંગાળના અકાળ અને આજની ડાયાબિટીસ વચ્ચેનો સીધો સંબંધ હજુ વૈજ્ઞાનિક સંશોધન હેઠળ છે, પરંતુ આ ચર્ચાએ એક મહત્વનો સંદેશ જરૂર આપ્યો છે—આપણી આરોગ્યયાત્રા માત્ર આજની થાળીથી નહીં, પરંતુ ઇતિહાસ, જીવનશૈલી અને સમયસરની જાગૃતિથી પણ નક્કી થાય છે.
આ પણ વાંચો:
