Madras High Court: તમિલનાડુની રાજનીતિમાં લાંબા સમયથી ચાલી આવતી ધર્મ અને અનામતની ખેંચતાણ પર મદ્રાસ હાઈકોર્ટે એક અત્યંત મહત્વનો અને કડક ચુકાદો આપ્યો છે. મદુરાઈ પીઠે સ્પષ્ટ શબ્દોમાં જણાવ્યું છે કે કોઈ વ્યક્તિ જો ઇસ્લામ ધર્મ અપનાવે, તો તે આપોઆપ ‘પછાત વર્ગ (મુસ્લિમ)’ (BC મુસ્લિમ) નો દરજ્જો માંગી શકતી નથી. કોર્ટે તમિલનાડુ સરકારના ૨૦૨૪ના તે વિવાદાસ્પદ સરકારી આદેશને રદબાતલ કર્યો છે, જે હેઠળ ધર્મ પરિવર્તન કરનારાઓને સામુદાયિક પ્રમાણપત્ર આપવાની મંજૂરી આપવામાં આવી હતી. કોર્ટનું આ વલણ એવા લોકો માટે એક મોટો આંચકો છે જેઓ ધર્માંતરણ કરીને પણ અનામતના લાભો મેળવવાના પ્રયાસો કરી રહ્યા હતા. આ ચુકાદો માત્ર કાયદાકીય દ્રષ્ટિએ જ નહીં, પરંતુ સામાજિક અને ધાર્મિક સિદ્ધાંતોના પરિપ્રેક્ષ્યમાં પણ ખૂબ જ ઊંડો અર્થ ધરાવે છે.
કેસની પૃષ્ઠભૂમિ
આ સમગ્ર વિવાદની શરૂઆત ૨૦૨૨ માં થૂથુકુડીના એક વ્યક્તિ દ્વારા દાખલ કરવામાં આવેલી અરજીથી થઈ હતી. આ વ્યક્તિનો જન્મ હિન્દુ માતા-પિતાના ઘરે થયો હતો, પરંતુ તેણે ૨૦૧૫માં ઇસ્લામ ધર્મ અપનાવ્યો. પોતાનું નામ બદલીને તેણે ‘મુસ્લિમ લેબ્બાઈ’ તરીકે ઓળખ ઉભી કરી અને સામુદાયિક પ્રમાણપત્રની માંગણી કરી. તહસીલદારે તેની અરજી ફગાવી દીધી, ત્યારબાદ તે હાઈકોર્ટમાં ગયો. આ દરમિયાન તમિલનાડુ સરકારે ૨૦૨૪માં એક એવો આદેશ બહાર પાડ્યો કે જેનાથી SC, ST, MBC કે BC માંથી જે લોકો ઇસ્લામ અપનાવે, તેમને સાત મુસ્લિમ સમુદાયો હેઠળ પ્રમાણપત્ર મળી શકે. સરકારનો તર્ક હતો કે ધર્મ બદલવાથી કોઈએ અનામતનો લાભ ગુમાવવો ન જોઈએ, પરંતુ કોર્ટે આ તર્કને કાયદાકીય રીતે અમાન્ય ઠેરવ્યો છે.
ઇસ્લામ અને સામાજિક સમાનતા: કોર્ટની આકરા શબ્દોમાં ટીકા
જસ્ટિસ જી.આર. સ્વામીનાથન અને જસ્ટિસ પી.બી. બાલાજીની પીઠે આ ચુકાદામાં જે અવલોકનો કર્યા છે, તે ખૂબ જ ચર્ચાસ્પદ અને ગહન છે. કોર્ટે ૧૯૫૧ના ચુકાદાને ટાંકતા કહ્યું કે, હિન્દુમાંથી મુસ્લિમ બનેલી વ્યક્તિ માત્ર ‘મુસ્લિમ’ છે, તે કોઈ જાતિ કે પેટાજાતિનો સભ્ય રહેતી નથી. કોર્ટે તો ત્યાં સુધી કહી દીધું કે ઇસ્લામિક પ્રચારકો અને ખ્રિસ્તી મિશનરીઓ હંમેશા એવો દાવો કરે છે કે તેમના ધર્મમાં હિન્દુ ધર્મ જેવી જાતિ વ્યવસ્થા કે સામાજિક ઊંચ-નીચ નથી. તો પછી ઇસ્લામ અપનાવ્યા પછી અનામત માટે ‘પછાત’ કે ‘અગ્રણી’ જેવી શ્રેણીઓનો દાવો કરવો એ વિરોધાભાસી અને કુરાનની મૂળભૂત શિક્ષાઓની વિરુદ્ધ છે. ઇસ્લામની નજરમાં તો બધા સમાન છે, તો પછી મુસ્લિમ સમાજમાં આ ઊંચ-નીચ ક્યાંથી આવી?
જન્મ આધારિત વિભાજન
કોર્ટે એ વાત સ્વીકારી છે કે ભારતમાં મુસ્લિમ સમાજમાં પણ વિવિધ સમુદાયો છે, પરંતુ આ વિભાજન ધર્મ પર આધારિત નથી, પરંતુ જન્મ પર આધારિત છે. જેવી રીતે હિન્દુઓમાં જાતિ જન્મથી નક્કી થાય છે, તેવી જ રીતે મુસ્લિમ સમાજમાં પણ રાઉથર, મરક્કાયર કે દક્કની મુસ્લિમ જેવી ઓળખ જન્મથી જ મળે છે. કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે કોઈ વ્યક્તિ ધર્મ બદલીને અચાનક ‘રાઉથર મુસ્લિમ’ બની જાય તે વાત અત્યંત હાસ્યાસ્પદ છે. ધર્મ બદલવાથી કોઈના પૂર્વજો બદલાઈ જતા નથી કે તેની જન્મજાત સામાજિક સ્થિતિ બદલાઈ જતી નથી. આમ, ધર્માંતરણ કરીને કોઈ ચોક્કસ મુસ્લિમ પેટાજાતિમાં ભળી જઈને અનામત મેળવવી એ કાયદાકીય અને વ્યવહારિક બંને રીતે અશક્ય હોવું જોઈએ.
બંધારણીય મર્યાદા અને સત્તાનું પૃથક્કરણ
આ ચુકાદાનું એક બીજુ મહત્વનું પાસું ‘સત્તાનું વિભાજન’ છે. કોર્ટે સરકારને ખખડાવતા કહ્યું કે ધારાસભા પાસે કોર્ટના અંતિમ નિર્ણયોને નિષ્ફળ બનાવવાનો કોઈ અધિકાર નથી. સરકારે જે રીતે અદાલતોના પૂર્વ ચુકાદાઓને પલટવા માટે નવો આદેશ બહાર પાડ્યો હતો, તે બંધારણના મૂળભૂત સિદ્ધાંતોની વિરુદ્ધ છે. સરકાર પોતાની મનમાનીથી કોઈ વ્યક્તિને SC કે OBC શ્રેણીમાં મૂકી શકતી નથી, જેનું બંધારણીય માળખું પહેલેથી જ નક્કી છે. સામાજિક રીતે સૌથી નીચેના સ્તર પર રહેલા અનુસૂચિત જાતિના લોકોને પછાત વર્ગની બરાબર ગણાવી દેવા એ સુપ્રીમ કોર્ટના અગાઉના અનેક ચુકાદાઓનું સીધું ઉલ્લંઘન છે.
ન્યાયિક જવાબદારી અને સરકારને ચેતવણી
કોર્ટે પોતાના ચુકાદામાં સ્પષ્ટ કર્યું છે કે સરકારનો આદેશ માત્ર ગેરબંધારણીય જ નહીં, પરંતુ એક રાજકીય દાવપેચ હતો. સરકારનો હેતુ માત્ર અદાલતી આદેશોને નિષ્પ્રભાવી કરવાનો હતો, જે લોકશાહીમાં અસ્વીકાર્ય છે. આ ચુકાદો એક મોટો સંદેશ આપે છે કે અનામત એ કોઈ એવી વસ્તુ નથી કે જે ધર્મ પરિવર્તનના પ્રમાણપત્ર સાથે મફતમાં વહેંચી શકાય. અનામત પાછળનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય સામાજિક પછાતપણાને દૂર કરવાનો છે, પરંતુ જો ધર્મ બદલ્યા પછી પણ તે જ પછાતપણું અકબંધ રહેતું હોય અને સરકારે તેને સાબિત કર્યા વિના જ અનામતની રેવડી વહેંચવાનું શરૂ કર્યું હોય, તો કોર્ટે તેમાં હસ્તક્ષેપ કરવો જ પડે. મદ્રાસ હાઈકોર્ટનો આ નિર્ણય હવે અન્ય રાજ્યો માટે પણ એક દૃષ્ટાંત બની શકે છે.
આ પણ વાંચો:
