Narendra Modi governance: ભારતમાં નરેન્દ્ર મોદી સરકારના એક દાયકાના શાસનને લઈને હવે માત્ર રાજકીય નહીં, પરંતુ આર્થિક અને સંસ્થાકીય સ્તરે પણ ગંભીર ચર્ચા શરૂ થઈ છે. ટેક્સાસ ટેક યુનિવર્સિટીના રાજકીય વૈજ્ઞાનિક કેવિન ગ્રીઅર અને રોબિન ગ્રીઅરની એક સ્ટડીમાં એવો દાવો કરવામાં આવ્યો છે કે 2014 પછી ભારતનું શાસન, સંસ્થાઓની મજબૂતી અને પ્રતિ વ્યક્તિ આવકનું પ્રદર્શન જેટલું થઈ શકતું હતું તેટલું રહ્યું નથી. સંશોધકોના વિશ્લેષણ પ્રમાણે, જો ભારતની સરકાર અગાઉની UPA, અટલ બિહારી વાજપેયીની આગેવાનીવાળી NDA અથવા યુનાઈટેડ ફ્રન્ટ સરકાર જેવી પરિસ્થિતિમાં આગળ વધી હોત તો આર્થિક પરિણામો વધુ સારા હોઈ શક્યા હોત.
‘સ્ટ્રોંગમેન બાર્ગેન’ પણ ભારતને ફાયદો ન આપી શક્યું
સ્ટડીમાં લોકલુભાવન અથવા મજબૂત નેતાઓ અંગેના એક જાણીતા તર્કનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે. કેટલાક મતદાતાઓ મજબૂત નેતૃત્વ અને ઝડપી આર્થિક વિકાસના બદલામાં નબળી સંસ્થાઓને સ્વીકારવા તૈયાર હોય છે. પરંતુ સંશોધકોના તારણ મુજબ ભારતના કિસ્સામાં આ પ્રકારનું સમીકરણ કામ કરતું દેખાતું નથી. તેમના મતે મોદીના કાર્યકાળમાં સંસ્થાકીય મજબૂતીમાં ઘટાડો થયો અને સાથે જ આર્થિક વિકાસની ગતિ પણ અપેક્ષા કરતાં ઓછી રહી.
સિન્થેટિક ઈન્ડિયા દ્વારા કરવામાં આવ્યું વિશ્લેષણ
સંશોધકોએ આ અભ્યાસ માટે ‘સિન્થેટિક કંટ્રોલ મેથડ’ નામની સાંખ્યિકીય પદ્ધતિનો ઉપયોગ કર્યો. તેના આધારે તેમણે ‘સિન્થેટિક ઈન્ડિયા’ નામનું એક વૈકલ્પિક ભારત તૈયાર કર્યું, જેમાં ભારત જેવા અન્ય ઉભરતા દેશોના આર્થિક અને સંસ્થાકીય પ્રદર્શનને ચોક્કસ પ્રમાણમાં જોડવામાં આવ્યું. અભ્યાસ મુજબ, વાસ્તવિક ભારત અને આ સિન્થેટિક ઈન્ડિયા વચ્ચે આશરે 30 વર્ષ સુધી મજબૂત સમાનતા જોવા મળી હતી. સંશોધકોનું માનવું છે કે આના આધારે 2014 પછી ભારતનું પ્રદર્શન કઈ દિશામાં જઈ શકતું હતું તેની તુલના કરી શકાય છે.
દસ શાસન સૂચકાંકોમાં ઘટાડાનો દાવો
પેપરમાં શાસન અને સંસ્થાઓની મજબૂતી માપતા 10 અલગ સૂચકાંકોનો અભ્યાસ કરવામાં આવ્યો છે. સંશોધકોના જણાવ્યા મુજબ મોદીના નેતૃત્વ હેઠળ આ તમામ સૂચકાંકોમાં ઝડપી ઘટાડો જોવા મળ્યો. તેમાં ઉદાર લોકતંત્ર, ન્યાયપાલિકાની મર્યાદાઓ, રાજકીય ભ્રષ્ટાચાર અને અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા જેવા મુદ્દાઓનો સમાવેશ થાય છે. જોકે, અભ્યાસની પદ્ધતિ અને કેટલાક આંકડાઓની સાંખ્યિકીય મહત્વપૂર્ણતા અંગે પણ પ્રશ્નો ઉઠાવવામાં આવ્યા છે.
2023માં પ્રતિ વ્યક્તિ આવક આશરે 10 ટકા ઓછી હોવાનો દાવો
સ્ટડીનો સૌથી મહત્વનો આર્થિક દાવો એ છે કે 2023માં ભારતની પ્રતિ વ્યક્તિ આવક એવી સ્થિતિની સરખામણીમાં આશરે 10 ટકા ઓછી હતી, જ્યાં વૈકલ્પિક પરિસ્થિતિમાં તે પહોંચી શકતી હતી. સંશોધકોના અનુમાન પ્રમાણે આ અંતરનું કુલ આર્થિક નુકસાન આશરે 2.65 ટ્રિલિયન ડોલર જેટલું હોઈ શકે છે. સરખામણી માટે 2023માં ભારતની GDP આશરે 3.5 ટ્રિલિયન ડોલર હતી.
સ્ટડીની મર્યાદાઓ અંગે પણ ચર્ચા જરૂરી
આ અભ્યાસને અંતિમ સત્ય તરીકે સ્વીકારી લેવું યોગ્ય નથી. સંશોધન પદ્ધતિ અંગે કેટલાક પ્રશ્નો છે અને કેટલાક પરિણામો p>0.05 જેવી સાંખ્યિકીય મહત્વપૂર્ણતાની સામાન્ય સીમા પાર કરતા નથી. ‘સિન્થેટિક ઈન્ડિયા’ કઈ રીતે તૈયાર કરવામાં આવ્યું તે અંગે પણ ચર્ચા થઈ શકે છે. V-Dem જેવા લોકતંત્ર સૂચકાંકોની વ્યક્તિપરકતા અને સંભવિત પક્ષપાત અંગે પણ આલોચકો સવાલ ઉઠાવતા રહ્યા છે. જોકે, વિવિધ આંતરરાષ્ટ્રીય સર્વેમાં પણ ભારત સહિત અનેક દેશોમાં લોકતાંત્રિક સંસ્થાઓ નબળી પડવાના સંકેતો મળ્યા હોવાનું અભ્યાસમાં નોંધવામાં આવ્યું છે.
સંસ્થાઓ અંગે રાજકીય વિવાદ પણ વધ્યો
અભ્યાસના સંદર્ભમાં ચૂંટણી પંચની કામગીરી, મતદાર યાદી સંબંધિત SIR પ્રક્રિયા, તપાસ એજન્સીઓના ઉપયોગ, વિપક્ષી પક્ષોના બેંક ખાતાઓ ફ્રીઝ કરવા અને ચૂંટણી દરમિયાન દરોડા જેવા મુદ્દાઓનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે. આ મુદ્દાઓને મોદી-શાહના સમયમાં સંસ્થાકીય વ્યવસ્થા નબળી થવાના ઉદાહરણો તરીકે રજૂ કરવામાં આવ્યા છે. જોકે, આ તમામ મુદ્દાઓ રાજકીય રીતે અત્યંત વિવાદાસ્પદ છે અને સરકાર તથા વિપક્ષ તેમના અંગે અલગ-અલગ દાવા કરે છે.
આર્થિક વૃદ્ધિ પર પણ ગંભીર સવાલો
ભારત 2014માં વિશ્વની મોટી અર્થવ્યવસ્થાઓમાં 10મા સ્થાને હતું અને 2025માં ચોથા સ્થાને પહોંચ્યું હતું, જોકે ત્યારબાદ ફરી છઠ્ઠા સ્થાને આવ્યાનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે. તેમ છતાં, લેખનો દાવો છે કે માત્ર GDP રેન્કિંગથી છેલ્લા દાયકાની આર્થિક કામગીરીનું સંપૂર્ણ મૂલ્યાંકન થઈ શકતું નથી. UPA સમયગાળાની સરખામણીમાં વિકાસદર અંગે પણ સવાલો ઉઠાવવામાં આવ્યા છે. નોટબંધીને આર્થિક વિકાસ પર નકારાત્મક અસર કરનાર મહત્વપૂર્ણ નિર્ણય તરીકે રજૂ કરવામાં આવી છે.
GDPના આંકડાઓને લઈને પણ મતભેદ
પૂર્વ મુખ્ય આર્થિક સલાહકાર અરવિંદ સુબ્રમણ્યમ અને તેમના સહયોગીઓના વિશ્લેષણનો પણ અહીં ઉલ્લેખ થાય છે. તેમના અનુસાર 2005થી 2011 વચ્ચે ભારતની GDP વૃદ્ધિને આશરે 1થી 1.5 ટકા પોઈન્ટ ઓછી આંકવામાં આવી હતી, જ્યારે 2012થી 2023 વચ્ચેની વૃદ્ધિને આશરે 1.5થી 2 ટકા પોઈન્ટ વધારે દર્શાવવામાં આવી હોવાની દલીલ કરવામાં આવી છે. આ કારણે અલગ-અલગ સરકારોના સમયગાળાની સીધી તુલના કરતી વખતે આંકડાકીય પદ્ધતિને ધ્યાનમાં લેવી જરૂરી બને છે.
કોરોના અને વૈશ્વિક સંકટોની અસરને પણ ગણવી પડશે
ભારતના વિકાસનું મૂલ્યાંકન કરતી વખતે વૈશ્વિક પરિબળોને પણ અવગણી શકાય નહીં. કોવિડ-19 મહામારીએ સમગ્ર વિશ્વની અર્થવ્યવસ્થાને અસર કરી હતી. તે જ રીતે UPA સરકાર દરમિયાન 2008નું વૈશ્વિક નાણાકીય સંકટ પણ ભારત માટે પડકારરૂપ રહ્યું હતું. તેથી માત્ર એક સરકારના સમયગાળાને અલગ કરીને વિકાસદરનું મૂલ્યાંકન કરવું પૂરતું નથી. અન્ય દેશોની સરખામણી અને તે સમયના વૈશ્વિક આર્થિક માહોલને પણ ધ્યાનમાં લેવું જરૂરી છે.
મજબૂત નેતૃત્વની છબી સામે વધતા સવાલો
આ સ્ટડી એકલી ભારતના આર્થિક અને લોકતાંત્રિક પ્રદર્શન અંગે અંતિમ નિર્ણય આપી શકતી નથી. તેમ છતાં, તેના તારણો ભારતની સંસ્થાઓ અને અર્થવ્યવસ્થાની દિશા અંગે ચાલી રહેલી ચર્ચાને વધુ તીવ્ર બનાવે છે. વિદ્યાર્થીઓ, મધ્યમ વર્ગ અને ખેડૂતોમાં વધતા અસંતોષ જેવા રાજકીય સંકેતો સાથે આર્થિક અને સંસ્થાકીય મુદ્દાઓ પણ હવે જાહેર ચર્ચાના કેન્દ્રમાં આવી રહ્યા છે.
મોદી સરકારના આગામી વર્ષો માટે મોટો પડકાર
નરેન્દ્ર મોદીની રાજકીય છબી લાંબા સમયથી મજબૂત નેતૃત્વ, આર્થિક વિકાસ અને મોટા પરિવર્તનના વાયદાઓ સાથે જોડાયેલી રહી છે. ‘અચ્છે દિન’, ‘ન્યૂ ઈન્ડિયા 2022’ અને ‘વિકસિત ભારત 2047’ જેવા નારાઓએ આ છબીને વધુ મજબૂત બનાવી. પરંતુ જો સંસ્થાકીય ગુણવત્તા અને પ્રતિ વ્યક્તિ આવક અંગે આ સ્ટડીના તારણો વધુ સંશોધનથી પણ સમર્થિત થાય, તો સરકાર સામે સૌથી મોટો સવાલ એ રહેશે કે મજબૂત નેતૃત્વનો દાવો સામાન્ય નાગરિકની આવક, સંસ્થાઓની સ્વતંત્રતા અને લોકશાહી જવાબદારીમાં કેટલો વાસ્તવિક સુધારો લાવી શક્યો.
