Parliament Monsoon Session: તાજેતરના ચોમાસુ સત્રની લોકસભાની ઉત્પાદકતા માત્ર 19 ટકા અને રાજ્યસભાની 39 ટકા રહી હતી. સત્રની આ સ્થિતિ માટે સત્તાપક્ષના કેટલાક સમર્થકો અને ટીકાકારો દ્વારા મુખ્યત્વે વિપક્ષના હંગામા અને સંસદ બહારના પ્રદર્શનોને જવાબદાર ઠેરવવામાં આવી રહ્યા છે. જોકે, આ દૃષ્ટિકોણ સામે સવાલ ઉઠાવવામાં આવી રહ્યો છે કે સંસદને સુચારુ રીતે ચલાવવાની મુખ્ય જવાબદારી આખરે સત્તાપક્ષની જ હોય છે.

મોદી-શાહની સંસદમાં ગેરહાજરી

સૌથી મોટો સવાલ એ છે કે પ્રધાનમંત્રી નરેન્દ્ર મોદી અને ગૃહમંત્રી અમિત શાહ સત્ર દરમિયાન સંસદમાં કેટલા સક્રિય રહ્યા. મોદીએ 2014માં સંસદ ભવનમાં પ્રથમ પ્રવેશ વખતે તેની સીડીઓ પર મસ્તક નમાવીને તેને લોકતંત્રનું મંદિર ગણાવ્યું હતું. પરંતુ આ ચોમાસુ સત્ર દરમિયાન તેઓ શરૂઆત અને અંતિમ દિવસ સિવાય સંસદમાં દેખાયા નહીં. ગૃહમંત્રી અમિત શાહની હાજરી તો તેનાથી પણ ઓછી રહી અને તેઓ મુખ્યત્વે અંતિમ દિવસે જ સંસદમાં જોવા મળ્યા.

વિદ્યાર્થી આંદોલન બન્યું કેન્દ્રબિંદુ

આ સ્થિતિ એવા સમયે જોવા મળી જ્યારે જંતર-મંતર પર વિદ્યાર્થીઓ વિવિધ માગણીઓને લઈને પ્રદર્શન કરી રહ્યા હતા. તેમાં શિક્ષણ મંત્રી ધર્મેન્દ્ર પ્રધાનના રાજીનામા, વારંવાર થતા પેપર લીકને રોકવા માટે અસરકારક વ્યવસ્થા, આત્મહત્યા કરનારા વિદ્યાર્થીઓના પરિવારોને વળતર, બેરોજગારી અને શિક્ષણ વ્યવસ્થામાં સુધારા જેવી માંગણીઓ સામેલ હતી. વિદ્યાર્થીઓએ સંસદ તરફ માર્ચ કરવાનો પ્રયાસ કર્યો ત્યારે પોલીસ કાર્યવાહીને લઈને સરકાર પર ગંભીર સવાલો ઊભા થયા.

વિપક્ષે હંગામાનો રસ્તો કેમ પસંદ કર્યો

લોકશાહી વ્યવસ્થામાં વિપક્ષની મુખ્ય ભૂમિકા સરકારને સવાલ પૂછવાની અને તેને જવાબદાર બનાવવાની છે. જ્યારે સરકાર તરફથી મહત્વપૂર્ણ સવાલોના જવાબ ન મળે ત્યારે વિપક્ષ પાસે સંસદની અંદર વિરોધ અને સંસદ બહાર પ્રદર્શન જેવા લોકશાહી માર્ગો રહે છે. આ દલીલ અનુસાર ચોમાસુ સત્રમાં વિપક્ષ દ્વારા કરવામાં આવેલા વિરોધને માત્ર ‘હઠધર્મિતા’ તરીકે જોવાને બદલે તેની પાછળના રાજકીય અને સંસદીય કારણોને પણ સમજવાની જરૂર છે.

સત્તાપક્ષના જવાબી પ્રદર્શનો પર સવાલ

આ સત્ર દરમિયાન BJPના સાંસદો અને સંસદીય કાર્ય મંત્રી સહિતના નેતાઓએ સંસદ પરિસરમાં જ વિપક્ષ વિરુદ્ધ પ્રદર્શન કર્યા. ગાંધી પ્રતિમા અને મકર દ્વાર પાસે ‘લોકતંત્રની હત્યા બંધ કરો’ અને ‘વિપક્ષ સદન ચાલવા દે’ જેવા સંદેશ સાથે વિરોધ કરવામાં આવ્યો. ટીકા કરનારાઓના મતે સત્તારૂઢ પક્ષ દ્વારા વિપક્ષની જેમ રસ્તા પર ઉતરીને પ્રદર્શન કરવું સંસદીય પરંપરામાં એક અસામાન્ય સ્થિતિ દર્શાવે છે.

રાહુલ ગાંધીના વિરોધ અને BJPની પ્રતિક્રિયા

કોંગ્રેસ નેતા અને લોકસભામાં વિપક્ષના નેતા રાહુલ ગાંધીએ વિદ્યાર્થીઓના સંસદ માર્ચ દરમિયાન થયેલી પોલીસ કાર્યવાહીનો વિરોધ કર્યો હતો. 21 જુલાઈએ કોંગ્રેસે પ્રધાનમંત્રીના 7, લોક કલ્યાણ માર્ગ સ્થિત નિવાસસ્થાનની બહાર ધરણું કર્યું હતું. પોલીસે રાહુલ ગાંધીને ત્યાંથી હટાવ્યા બાદ BJPએ બીજા જ દિવસે દેશવ્યાપી વિરોધ પ્રદર્શન કર્યા અને તેમના પર ‘અરાજકતાની રાજનીતિ’ કરવાનો આરોપ લગાવ્યો.

વિદ્યાર્થીઓ પર પોલીસ કાર્યવાહીના સવાલો

રાહુલ ગાંધીએ વિદ્યાર્થીઓ પર ખીલાવાળી લાઠીઓ, આંસુ ગેસ અને પેલેટ ગનના ઉપયોગ અંગે સીધા સવાલો ઉઠાવ્યા હતા. તેમણે પૂછ્યું હતું કે આવા બળપ્રયોગનો આદેશ કોણે આપ્યો હતો અને તેના માટે જવાબદારી કોની છે. વિપક્ષની મુખ્ય માંગણીઓમાં ગૃહમંત્રી અમિત શાહ દ્વારા સંસદમાં આ મુદ્દે સ્પષ્ટ નિવેદન આપવાની માંગ પણ સામેલ હતી.

સરકાર અને ગૃહમંત્રીના નિવેદન અંગે ગતિરોધ

સત્રના અંતિમ તબક્કામાં અમિત શાહે વિપક્ષના સવાલોના જવાબ આપવા માટે ચર્ચાની ઓફર કરી હતી, પરંતુ તેની સાથે ચર્ચાની શરત પણ જોડાઈ હતી. પહેલેથી જ સરકારથી નારાજ વિપક્ષે આ પ્રસ્તાવ સ્વીકાર્યો નહીં અને સીધા જવાબની માંગ ચાલુ રાખી. આ સમગ્ર ઘટનાએ સત્તાપક્ષ અને વિપક્ષ વચ્ચે વધી રહેલા અવિશ્વાસને વધુ સ્પષ્ટ કર્યો.

BJPના વિપક્ષ વિરોધી અભિયાનની પરંપરા

અગાઉ પણ BJPએ વિપક્ષી વિરોધ સામે દેશવ્યાપી રાજકીય અભિયાન ચલાવ્યા છે. એપ્રિલના બજેટ સત્ર દરમિયાન મહિલાઓ માટે 33 ટકા અનામત અને 2011ની વસ્તીગણતરીના આધારે લોકસભાની બેઠકો વધારીને 850 કરવાની દરખાસ્ત સાથે જોડાયેલા બંધારણીય સુધારા અંગે પણ BJPએ વિપક્ષ સામે રેલીઓ યોજી હતી અને તેને મહિલા સશક્તિકરણ તથા સુધારાના વિરોધી તરીકે રજૂ કર્યો હતો.

વિપક્ષ માટે બદલાતું રાજકીય વાતાવરણ

2014 પછી લાંબા સમય સુધી BJPનું સંસદીય પ્રભુત્વ રહ્યું હતું. જોકે 2024ની લોકસભા ચૂંટણી બાદ વિપક્ષની સંખ્યાત્મક અને રાજકીય સ્થિતિમાં ફેરફાર આવ્યો છે. ચોમાસુ સત્ર દરમિયાન વિપક્ષે વિદ્યાર્થી મુદ્દાઓ, પોલીસ કાર્યવાહી અને અન્ય રાજકીય પ્રશ્નોને કેન્દ્રમાં રાખીને સરકારને સતત ઘેરવાનો પ્રયાસ કર્યો.

લોકશાહીમાં વિરોધનું મહત્વ

ભારતીય બંધારણનો અનુચ્છેદ 19 શાંતિપૂર્ણ રીતે અભિવ્યક્તિ અને વિરોધના અધિકારોને મહત્વ આપે છે. સામાન્ય રીતે સરકારની નીતિઓ સામે અસંતોષ વ્યક્ત કરવા માટે વિપક્ષ અને નાગરિક સંગઠનો પ્રદર્શનનો માર્ગ અપનાવે છે. આ દૃષ્ટિએ સંસદની અંદર ચર્ચા અને બહાર શાંતિપૂર્ણ વિરોધ બંને લોકશાહી પ્રક્રિયાના મહત્વના ભાગ છે.

સંસદની ઉત્પાદકતા અંગે અંતિમ સવાલ

ચોમાસુ સત્રની 19 ટકા લોકસભા અને 39 ટકા રાજ્યસભા ઉત્પાદકતા અંગે માત્ર વિપક્ષને જવાબદાર ગણવાથી સમગ્ર તસવીર સ્પષ્ટ થતી નથી. સરકાર અને વિપક્ષ બંનેની સંસદીય જવાબદારી છે, પરંતુ સત્તાપક્ષ પાસે સંસદ ચલાવવા અને ચર્ચા માટે વાતાવરણ બનાવવાની વિશેષ જવાબદારી હોય છે. તેથી સવાલ માત્ર એટલો નથી કે વિપક્ષે કેટલો હંગામો કર્યો, પરંતુ એ પણ છે કે સરકાર અને સત્તાપક્ષે સવાલોના જવાબ આપવા, ચર્ચા માટે જગ્યા બનાવવા અને રાજકીય સહમતી ઊભી કરવા કેટલા પ્રયાસ કર્યા. આવા સવાલોના જવાબ વિના સંસદની ઓછી ઉત્પાદકતાનો સંપૂર્ણ દોષ માત્ર વિપક્ષના માથે મૂકવો સંસદીય વાસ્તવિકતાનું અધૂરું ચિત્ર રજૂ કરી શકે છે.